Hisoblash texnikasining rivojlanish tarixi
Hisoblash texnikasi nazariy jihatdan pozitsiyali sanoq sistemasi, aniq tartib-qoidalar (algoritmlar) va mantiq nazariyasiga tayanadi, amaliy jihatdan esa har davrdagi texnika yutuqlariga. IX asrda Muhammad al-Xorazmiy hind raqamlariga asoslangan pozitsiyali hisobni va arifmetik amallar qoidalarini bayon etdi; «algoritm» so‘zi uning nomidan kelib chiqqan. Mantiq tomonidan Aristotel, Leybnits va ingliz matematigi Jorj Bul (1815–1864) muhim hissa qo‘shdi: Bul 1847-yilda mantiq algebrasini yaratdi, unda qiymatlar faqat 0 va 1 bo‘ladi. Hisoblash texnikasi tarixi odatda to‘rt davrga bo‘linadi: mexanik mashinalargacha bo‘lgan davr (barmoq, cho‘pxat, abak, Neper tayoqchalari – 1617, logarifmik chizg‘ich), mexanik mashinalar davri (Shikkard – 1623, Paskalning «Paskalina»si – 1642, Charlz Bebbij loyihalari – 1822-yildan), elektromexanik davr (rele asosidagi Suzening Z3 mashinasi – 1941, «Mark-1» – 1944) va elektron davr («ENIAC» – 1946). Ada Lavleys Bebbijning mashinasi uchun dastlabki dasturlarni yozgan. ENIAC taxminan 18 000 elektron lampadan iborat bo‘lib, sekundiga 5 000 ta qo‘shishni bajarardi.
| Davr | Misollar | Sana |
|---|---|---|
| Mexanik mashinalargacha | barmoq, cho‘pxat, abak, Neper tayoqchalari, logarifmik chizg‘ich | –1617 |
| Mexanik | Shikkard, Paskalina, Bebbij loyihalari | 1623–1822 |
| Elektromexanik | Z3, Mark-1 | 1941–1944 |
| Elektron | ENIAC | 1946 |
Bir o‘quvchi uch xonali ikkita sonni ustun usulida qo‘shdi, keyin natijani sanoq cho‘plarini o‘nlik guruhlarga bo‘lib tekshirdi. Ikki usul bir xil natija berdi va u hisobiga ishondi.
Muhandislar, buxgalterlar, dasturchilar va matematiklar hisoblash vositasini ishga qarab tanlaydi va natijani ikki usulda tekshiradi.
Ikkita uch xonali sonni ustun usulida qo‘shing, keyin ularni 10 tadan guruhlab chizib yoki sanab natijani tekshiring.
«Vaqt chizig‘i»: o‘quvchilar 8 ta kartochka (Neper tayoqchalari, Shikkard, Paskalina, Bebbij, Z3, Mark-1, ENIAC, Bul asari) sanasi bilan tartibda terib, har birini davrga bog‘laydi.