Darslar 1 · 1 ta dars · B. Boltayev, A. Azamatov, A. Asqarov, M. Sodiqov, G. Azamatova. Informatika va hisoblash texnikasi asoslari, 8-sinf. Ikkinchi nashri. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2015
1
Hisoblash texnikasining rivojlanish tarixi
Darslik: 5–10-betlar
MaqsadHisoblash texnikasi rivojining nazariy va amaliy asoslarini, uning to‘rt davrini hamda asosiy ixtirochilarni biladi.
Yangi so‘zlar
abak · abacus: a counting frame with beads, one of the first artificial calculating toolsalgoritm · algorithm: a precise sequence of steps that solves a problem; the word comes from al-Khwarizmi’s namemexanik hisoblash mashinasi · mechanical calculating machine: a machine with gears and wheels that adds and subtractselektron lampa · vacuum tube: an electronic switch used in the first electronic computers
Tushuntirish
Hisoblash texnikasi nazariy jihatdan pozitsiyali sanoq sistemasi, aniq tartib-qoidalar (algoritmlar) va mantiq nazariyasiga tayanadi, amaliy jihatdan esa har davrdagi texnika yutuqlariga. IX asrda Muhammad al-Xorazmiy hind raqamlariga asoslangan pozitsiyali hisobni va arifmetik amallar qoidalarini bayon etdi; «algoritm» so‘zi uning nomidan kelib chiqqan. Mantiq tomonidan Aristotel, Leybnits va ingliz matematigi Jorj Bul (1815–1864) muhim hissa qo‘shdi: Bul 1847-yilda mantiq algebrasini yaratdi, unda qiymatlar faqat 0 va 1 bo‘ladi. Hisoblash texnikasi tarixi odatda to‘rt davrga bo‘linadi: mexanik mashinalargacha bo‘lgan davr (barmoq, cho‘pxat, abak, Neper tayoqchalari – 1617, logarifmik chizg‘ich), mexanik mashinalar davri (Shikkard – 1623, Paskalning «Paskalina»si – 1642, Charlz Bebbij loyihalari – 1822-yildan), elektromexanik davr (rele asosidagi Suzening Z3 mashinasi – 1941, «Mark-1» – 1944) va elektron davr («ENIAC» – 1946). Ada Lavleys Bebbijning mashinasi uchun dastlabki dasturlarni yozgan. ENIAC taxminan 18 000 elektron lampadan iborat bo‘lib, sekundiga 5 000 ta qo‘shishni bajarardi.
Namunalar
Davrni aniqlash: Neper tayoqchalari (1617) – mexanik mashinalargacha bo‘lgan davr; Paskalina (1642) – mexanik davr; Z3 (1941) – elektromexanik davr; ENIAC (1946) – elektron davr. Sanalar davrlarni tartib bilan joylashtirishga yordam beradi.
Tezlikni taqqoslash: ENIAC sekundiga 5 000 ta qo‘shish bajargan. 3 GGs chastotali zamonaviy protsessor sekundiga kamida 3 000 000 000 ta takt beradi; har taktda faqat bitta amal hisoblasak ham, 3 000 000 000 : 5 000 = 600 000 marta tez.
Sinfda faoliyat
«Vaqt chizig‘i»: o‘quvchilar 8 ta kartochka (Neper tayoqchalari, Shikkard, Paskalina, Bebbij, Z3, Mark-1, ENIAC, Bul asari) sanasi bilan tartibda terib, har birini davrga bog‘laydi.
Mashq
1
Hisoblash texnikasi tarixi nechta davrga bo‘linadi? Ularni sanang.
To‘rt davr: mexanik mashinalargacha, mexanik, elektromexanik va elektron davrlar.
2
Quyidagilarni yaratilgan sanasi bo‘yicha tartiblang: ENIAC, Neper tayoqchalari, Paskalina, Z3.