Elektr qo‘ng‘iroqning tuzilishi va ishlash prinsipi
Elektr qo‘ng‘iroqning asosiy qismlari: elektromagnit, uning yonidagi yakor, yakorga mahkamlangan bolg‘acha, qo‘ng‘iroq kosachasi va kontakt vinti. Kirish qisqichlariga kuchlanish berilganda tok manba musbat qutbidan kontakt vinti, yakor, elektromagnit chulg‘ami orqali manfiy qutbga o‘tadi. Chulg‘amdan tok o‘tib, elektromagnit yakorni o‘ziga tortadi, yakorga mahkamlangan bolg‘acha kosachaga uriladi. Yakor tortilgan zahoti kontakt vinti bilan aloqa uziladi, zanjirdagi tok to‘xtaydi, elektromagnit magnitligini yo‘qotadi va prujinasimon yakor boshlang‘ich holatiga qaytadi. Aloqa yana tiklangach, tok yana o‘tadi va jarayon tez-tez takrorlanaveradi, shu sababli bolg‘acha kosachani qayta-qayta urib, uzluksiz jaranglaydi. Demak qo‘ng‘iroq zanjir o‘z-o‘zini uzib-ulaydigan qurilma. Kontakt vinti bilan yakor orasidagi masofani rostlab, tovush ravshanligi sozlanadi. Maktab modeli 4,5–6 V batareyadan ishlaydi; 220 V uy qo‘ng‘irog‘ining ichiga yoki ochiq kontaktlariga tegish xavfli, uni faqat malakali usta ta’mirlaydi. Kontakt uzilganda uchqun chiqishi mumkin, shuning uchun kontaktlarga yaqin joyda yonuvchi narsa saqlanmaydi.
Qo‘ng‘iroq sxemasi: qog‘ozda elektr qo‘ng‘iroq sxemasini chizib, tok yo‘nalishini o‘qlar bilan ko‘rsating (manba → vint → yakor → chulg‘am → manba). Qaysi paytda zanjir uziladi va qaysi paytda tiklanadi — rangli qalamda belgilang.