☰ Mundarija · Ona tili

Matnda ma’nodosh, shakldosh va zid ma’noli so‘zlar

Darslar 9–10 · 2 ta dars · N. Mahmudov, A. Nurmonov, A. Sobirov, D. Nabiyeva, A. Mirzaahmedov. Ona tili 7-sinf, to‘ldirilgan va qayta ishlangan 4-nashr. «Ma’naviyat», Toshkent, 2017
10

Shakldosh, qarama-qarshi ma’noli so‘zlardan foydalanish

Darslik: 15–16-betlar
MaqsadMatnda shakldosh va qarama-qarshi ma’noli so‘zlarning vazifasini aniqlash.
Yangi so‘zlar
shakldosh so‘z · homonymqarama-qarshi ma’noli so‘z · antonymtuyuq · tuyuq (a poem form built on homonyms)askiya · askiya (witty contest of retorts)
Tushuntirish

Shakli bir xil, ma’nosi har xil so‘zlar shakldosh so‘zlar deyiladi. Masalan, «yosh» so‘zi yil hisobidagi yoshni ham, ko‘zdan oqqan yoshni ham bildiradi; «ot» so‘zi hayvonni, ismni va «otmoq» fe’lining buyruq shaklini anglatadi. Shakldosh so‘zning ma’nosi gapda oydinlashadi. Ma’nolari bir-biriga zid so‘zlar qarama-qarshi ma’noli so‘zlar sanaladi: issiq — sovuq, kelmoq — ketmoq. Shakldosh so‘zlar tuyuq, askiya, topishmoqlarda so‘z o‘yini uchun ishlatiladi, qarama-qarshi ma’noli so‘zlar esa fikrni ravshan va ta’sirli qiladi.

Namunalar
Onamning ko‘zida yosh ko‘rdim. — Ukam o‘n ikki yoshda. («yosh» shakldosh.)
Kun issiq, kech sovuq: «issiq» va «sovuq» qarama-qarshi ma’noli so‘zlar.
Sinfda faoliyat

«Ikki ma’noli so‘z»: guruhlarga bo‘linib, «ot», «yosh», «o‘t» kabi so‘zlar bilan ikki xil ma’noli gaplar tuzing.

Mashq
1
Shakldosh so‘zlar deb qanday so‘zlarga aytiladi?
2
«Keng», «og‘ir», «yangi» so‘zlarining qarama-qarshi ma’noli juftini toping.
3
«Ot» so‘zining uch xil ma’nosini gap bilan ko‘rsating.
4
Nima uchun shakldosh so‘z ma’nosini gapsiz aniqlab bo‘lmaydi?