ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Zoologiya)

To‘garak chuvalchanglar tipi va parazit chuvalchanglar

Darslar 11–12 · 2 ta dars · O. Mavlonov. Biologiya (Zoologiya), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan to‘rtinchi nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
12

Parazit chuvalchanglarning xilma-xilligi

Darslik: 41–44-betlar
MaqsadExinokokk, cho‘chqa tasmasi, bolalar gijjasi, rishta va bo‘rtma nematoda haqida bilimlarni umumlashtiradi, parazit chuvalchanglardan saqlanish qoidalarini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
exinokokk · echinococcus, a tiny tapeworm of dogsbolalar gijjasi · pinwormrishta · guinea wormgelmintologiya · helminthology, the study of parasitic worms
Tushuntirish

Exinokokk – tasmasimon chuvalchang (atigi 3–6 mm); it, bo‘ri, tulki ichagida yashaydi. Tuxumlari bilan ifloslangan yem-xashakni yegan qoramol, qo‘y, ot yoki odamda (oraliq xo‘jayin) jigar va o‘pkada katta pufak – finna hosil bo‘ladi; yirtqichlar (asosiy xo‘jayin) bu a’zolarni yesa, ichagida voyaga yetadi. Odam kasal it yungidagi tuxumlarni qo‘li bilan yuqtirishi mumkin. Cho‘chqa tasmasimon chuvalchangi qoramolnikiga o‘xshash: lichinkasi cho‘chqa muskulida, voyaga yetgani odam ichagida, odam yaxshi pishmagan go‘sht orqali kasallanadi. Bolalar gijjasi (5–10 mm) kichik bolalar ichagida yashaydi, urg‘ochisi kechasi anal teshik atrofiga tuxum qo‘yadi, teri qichishadi; tuxum iflos qo‘l, kiyim va to‘shak orqali yuqadi. Rishta tropik mamlakatlarda teri ostida yashaydi, siklopli suv orqali yuqadi; O‘zbekistonda toza ichimlik suvi tufayli odamlar orasida tugatilgan. Bo‘rtma nematoda o‘simlik ildizida bo‘rtmalar hosil qilib, hosilni kamaytiradi. Parazit chuvalchanglarda yopishish organlari paydo bo‘lgan, hazm organlari soddalashgan yoki yo‘qolgan, jinsiy organlari kuchli rivojlangan va ular juda ko‘p tuxum beradi. Ularni gelmintologiya fani o‘rganadi.

QurtXususiyati
Exinokokk3–6 mm; it, bo‘ri, tulkida; finnalar jigar va o‘pkada
Cho‘chqa tasmasimon chuvalchangilichinka cho‘chqa muskulida; yaxshi pishmagan go‘sht orqali
Bolalar gijjasi5–10 mm; bolalar ichagida; tunda tuxum qo‘yadi
Rishtateri ostida; siklop bilan suv orqali; O‘zbekistonda tugatilgan
Bo‘rtma nematodao‘simlik ildizida bo‘rtmalar, hosil kamayadi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Fermadagi it uchun veterinar muntazam qurtga qarshi davo belgilaydi. Bu itni ham, uning yonidagi odamlarni ham muhofaza qiladi. Bunday oddiy profilaktika kasallikning oldini oladi.

Kim ishlatadi

Veterinar hayvonlarga profilaktika qiladi, parazitolog qurtlarning hayot siklini o‘rganadi, hayvonlar boshpanasi xodimi itlar bilan ishlaganda gigiena qoidalariga amal qiladi.

Bugun sinab ko‘ring

Bir kun davomida qo‘lingiz tuproq, hayvon yoki umumiy narsalarga (eshik tutqichi) tekkan har bir holatni yozib boring va keyin yuvganingizni belgilang.

Namunalar
!Diqqat!
Itni silagandan keyin qo‘lni sovun bilan yuving; begona itlarga yaqinlashmang.
Daydi itlarni erkalatish xavfli: ularning yungida exinokokk tuxumlari bo‘lishi mumkin. Itga tegilgan bo‘lsa, qo‘lni sovunlab yuvish va begona itlarga yaqinlashmaslik kerak.
✓Maslahat
Ota-ona bilan vrachga boring; dorini o‘zboshimchalik bilan ichmang.
Bolalar gijjasi ko‘rinsa yoki qichishish bo‘lsa, ota-ona bilan vrachga borish va butun oila uchun gigiyena (kiyim, to‘shak yuvish, tirnoq olish) zarur. O‘zboshimchalik bilan dori ichilmaydi.
Sinfda faoliyat

Plakat tayyorlang: «Parazit chuvalchanglardan saqlanamiz» – 6 qoida (qo‘lni yuvish, ko‘kat va mevani yuvish, go‘shtni yaxshi pishirish, ko‘lmak suvini ichmaslik, daydi itlarga tegmaslik, vrachga borish). Xavfsizlik: it va mushuklarga yaqinlashmang, ayniqsa daydi hayvonlarga tegmang.

Mashq
1
Exinokokkning asosiy va oraliq xo‘jayinlari kimlar?
2
Bolalar gijjasi qanday yuqadi?
3
Fermer pomidor ko‘chatlari sababsiz so‘lib, hosil kam bo‘lganini ko‘rdi. Ildizlarni kovlaganda ularda tugunchalar topildi. Bunga kim sabab bo‘lgan va o‘simlik nega zaiflashgan?
4
Nega parazit chuvalchanglar juda ko‘p tuxum beradi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYomg‘ir chuvalchanglari qayerda?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →