Darslar 3–4 · 2 ta dars · O. Mavlonov. Biologiya (Zoologiya), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan to‘rtinchi nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
4
Xivchinlilar sinfi
Darslik: 14–17-betlar
MaqsadYashil evglena va volvoks misolida xivchinlilarning xususiyatlarini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
xivchin · flagellum, a whip-like organ of movementxromatofora · chromatophore holding chlorophyllko‘zcha · eyespot that senses lightkoloniya · colony of connected cells
Tushuntirish
Xivchinlilar bitta yoki bir nechta xivchin bilan harakatlanadigan bir hujayralilar; tanasi qattiq qobiq bilan o‘ralgan. Yashil evglena ko‘lmak va hovuzlarda yashaydi, tanasi duksimon, amyobadan 5–10 marta kichik. Xivchini vintdek burilib, uni oldinga suradi, qobig‘i esa doimiy shakl beradi. Evglena xromatoforalaridagi xlorofill tufayli yorug‘likda fotosintez qiladi, qorong‘ida esa, hayvonlar kabi, suvdagi tayyor organik moddalarni shimib oladi; bu xususiyat o‘simlik va hayvonlarning umumiy ajdodidan darak beradi. Qizil «ko‘zcha» yorug‘likni sezadi, shuning uchun evglena yorug‘ tomonga suzadi. Ko‘payishi ikkiga bo‘linish bilan, noqulay sharoitda sista hosil qiladi. Volvoks – yuzlab, ko‘pincha mingga yaqin ikki xivchinli hujayradan iborat sharsimon koloniya; hujayralar sitoplazmatik ko‘prikchalar bilan bog‘langan. Tripanosoma uyqu kasalligini, leyshmaniya terida uzoq bitmaydigan yarani keltirib chiqaradigan parazitlardir.
Namunalar
Evglenali idishni derazaga qo‘ysak, suv yorug‘ tomondan yashilroq bo‘lib ko‘rinadi: evglenalar ko‘zchasi bilan yorug‘likni sezib, shu tomonga to‘planadi.
Volvoksning har bir hujayrasi xivchinini bir yo‘nalishda uradi, shuning uchun butun shar koptok kabi aylanib dumalaydi. Evglena esa bitta hujayra bo‘lib, tanasini burab suzadi.
Sinfda faoliyat
«Kim kim?» o‘yini: kartochkalarga evglena, volvoks, tripanosoma, leyshmaniya yozing; o‘quvchilar har biriga mos xususiyatni (duksimon, koloniya, qon paraziti, teri yarasi) tanlaydi. Xavfsizlik: terida bitmaydigan yara paydo bo‘lsa, o‘z-o‘zini davolamay, vrachga ko‘rinish kerak.
Mashq
1
Bir idishdagi evglenalar bir hafta derazada, ikkinchisi qorong‘i shkafda turdi. Ularning har biri qanday oziqlangan?
Yorug‘likda xlorofill yordamida fotosintez qiladi; qorong‘ida tayyor organik moddalarni tana yuzasi orqali shimadi.
2
Volvoksni bitta yirik hujayra emas, koloniya deb atashimizga qaysi dalil asos bo‘ladi?
Yuzlab–minglab hujayra bir sharni hosil qilib, o‘zaro sitoplazmatik ko‘prikchalar bilan bog‘langan.
3
Evglena yorug‘likni nima yordamida sezadi?
Qizil dog‘ shaklidagi ko‘zcha yordamida.
4
Nima uchun evglenani ham o‘simlik, ham hayvonga o‘xshatish mumkin?
Yorug‘likda fotosintez qiladi (o‘simlikka o‘xshash), lekin xivchin bilan harakatlanadi va qorong‘ida tayyor oziq yeydi (hayvonga o‘xshash).