Xivchinlilar sinfi
Xivchinlilar bitta yoki bir nechta xivchin bilan harakatlanadigan bir hujayralilar; tanasi qattiq qobiq bilan o‘ralgan. Yashil evglena ko‘lmak va hovuzlarda yashaydi, tanasi duksimon, amyobadan 5–10 marta kichik. Xivchini vintdek burilib, uni oldinga suradi, qobig‘i esa doimiy shakl beradi. Evglena xromatoforalaridagi xlorofill tufayli yorug‘likda fotosintez qiladi, qorong‘ida esa, hayvonlar kabi, suvdagi tayyor organik moddalarni shimib oladi; bu xususiyat o‘simlik va hayvonlarning umumiy ajdodidan darak beradi. Qizil «ko‘zcha» yorug‘likni sezadi, shuning uchun evglena yorug‘ tomonga suzadi. Ko‘payishi ikkiga bo‘linish bilan, noqulay sharoitda sista hosil qiladi. Volvoks – yuzlab, ko‘pincha mingga yaqin ikki xivchinli hujayradan iborat sharsimon koloniya; hujayralar sitoplazmatik ko‘prikchalar bilan bog‘langan. Tripanosoma uyqu kasalligini, leyshmaniya terida uzoq bitmaydigan yarani keltirib chiqaradigan parazitlardir.
| Xivchinli | Belgisi |
|---|---|
| Yashil evglena | bitta xivchin; yorug‘da fotosintez, qorong‘ida tayyor oziq; qizil ko‘zcha |
| Volvoks | yuzlab, ko‘pincha mingga yaqin hujayradan iborat sharsimon koloniya |
| Tripanosoma | parazit: uyqu kasalligi |
| Leyshmaniya | parazit: uzoq bitmaydigan teri yarasi |
Yozda tinch turgan hovuz suvi yashil tusga kirishi mumkin: bunga yorug‘likda yashil bo‘lib ko‘payadigan evglena kabi bir hujayralilar sabab bo‘ladi. Baliqchilik xo‘jaligi xodimlari suv rangiga qarab hovuzning holatini baholaydi.
Baliqchi hovuz suvining rangini kuzatadi, gidrobiolog suvdagi mayda organizmlarni sanaydi, tadqiqotchi bir hujayrali organizm yorug‘likni qanday sezishini o‘rganadi.
Oila yoki mahalladagi biror kattadan yozda hovuz, ariq yoki basseyn suvi yashil tusga kirganini ko‘rganmi, deb so‘rang va o‘sha paytdagi ob-havoni yozib oling.
| Volvoks | Evglena | |
|---|---|---|
| Tanasi | ko‘p hujayrali koloniya | bitta hujayra |
| Harakati | butun shar to‘p kabi dumalaydi | tanasini burab suzadi |
«Kim kim?» o‘yini: kartochkalarga evglena, volvoks, tripanosoma, leyshmaniya yozing; o‘quvchilar har biriga mos xususiyatni (duksimon, koloniya, qon paraziti, teri yarasi) tanlaydi. Xavfsizlik: terida bitmaydigan yara paydo bo‘lsa, o‘z-o‘zini davolamay, vrachga ko‘rinish kerak.