☰ Mundarija · Biologiya (Zoologiya)

Baliqlarning ko‘payishi va tog‘ayli baliqlar

Darslar 36–37 · 2 ta dars · O. Mavlonov. Biologiya (Zoologiya), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan to‘rtinchi nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
37

Baliqlarning xilma-xilligi: tog‘ayli baliqlar sinfi

Darslik: 114–116-betlar
MaqsadBaliqlarning yashash muhitiga moslashuvini va tog‘ayli baliqlar sinfini (akulalar, skatlar) tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
tog‘ayli baliqlar · cartilaginous fishesakula · sharkskat · rayemal · enamel
Tushuntirish

Yashash sharoiti, oziq va dushmanlarning xilma-xilligi baliqlar tuzilishini ham turlicha qilgan: dengiz tubi baliqlari sekin va yassi tanali, korall riflaridagilar rang-barang, chuqur dengizdagilar yorug‘lik taratadigan organli, ochiq suvdagilar suyri tanali va kuchli dum suzgichli. Skeleti bo‘yicha baliqlar tog‘ayli va suyakli sinflarga bo‘linadi. Tog‘ayli baliqlarning skeleti tog‘aydan iborat, jabra qopqoqlari va suzgich pufagi yo‘q, 5–7 juft jabra yoriq bor; ular akulalar va skatlar turkumidan iborat. Akulalar yirik, tanasi torpedasimon, dum suzgichi kuchli; terisi qalin plastinkasimon tangachalar bilan qoplangan, ularning emalli tishsimon o‘simtalari jag‘da tishga aylangan. Ko‘pchiligi yirtqich, tirik tug‘adi. Akulalarning 500 dan ortiq turi bor: eng kichiklari 20–30 sm, eng yirigi – kit akulasi (12 m dan ortiq); eng yirik akulalar esa plankton va mayda qisqichbaqasimonlar bilan oziqlanadi. Skatlarning tanasi yassi, rombsimon yoki disksimon, dum suzgichi xivchinsimon; ko‘krak suzgichlarini to‘lqinsimon tebratib suzadi. Ayrimida zaharli tikan yoki elektr organi bor; ko‘pchiligi tirik tug‘adi, kam nasl beradi.

Namunalar
Dengiz tubida yashaydigan skat yassi tanasi bilan qum rangiga qo‘shilib ketadi, yirtqichlar uni sezmaydi.
Kit akulasi eng yirik baliq, lekin mayda plankton va qisqichbaqasimonlar bilan oziqlanadi – katta hajm yirtqichlik degani emas.
Sinfda faoliyat

Jadval: akula – skat – zog‘ora: skelet, jabra qopqog‘i, suzgich pufagi, tana shakli. Xavfsizlik: akulalar va elektr skatlarga yaqinlashmang; dengizda cho‘milganda belgilangan joydan chiqmang, qutqaruvchilar ogohlantirishiga amal qiling.

Mashq
1
Tog‘ayli baliqlar skeleti qanday?
2
Akulalar tangachalari suyakli baliqlarnikidan nimasi bilan farq qiladi?
3
Akvariumda skat tubda yotib, qum rangiga qo‘shilib ketadi va ko‘krak suzgichlarini to‘lqinsimon tebratib siljiydi. Uning tanasidagi qaysi belgilar tub hayotiga mos?
4
Nega korall riflaridagi baliqlar rang-barang?