ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Zoologiya)

Hasharotlarning rivojlanishi va chala o‘zgarish

Darslar 25–26 · 2 ta dars · O. Mavlonov. Biologiya (Zoologiya), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan to‘rtinchi nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
26

Chala o‘zgarish bilan rivojlanadigan hasharotlar

Darslik: 82–84-betlar
MaqsadNinachilar, to‘g‘riqanotlilar, qandalalar va termitlar turkumlarini hamda ularning ahamiyatini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
ninachilar · dragonflies and damselfliesto‘g‘riqanotlilar · Orthoptera (grasshoppers, crickets)qandalalar · true bugstermitlar · termites
Tushuntirish

Chala o‘zgarish bilan rivojlanadigan hasharotlarga ninachilar, to‘g‘riqanotlilar, qandalalar, termitlar va boshqalar kiradi. Ninachilar eng qadimgi qanotli hasharotlardan: qanotlari taxlanmay yoyilib turadi, qorni ingichka, ko‘zlari yirik; lichinkasi suvda yashaydi. Voyaga yetgani va lichinkasi yirtqich: chivin va boshqa hasharotni qirib foyda keltiradi. To‘g‘riqanotlilar (chigirtka, temirchak, chirildoq) uzun ensiz oldingi va yelpig‘ichdek taxlanadigan orqa qanotli, kemiruvchi og‘iz organli, sakrovchi orqa oyoqli; tuxumini tuproqdagi ko‘zachaga qo‘yadi. Ular ochko‘z o‘txo‘rlar, chigirtka galasi ekinlarni yeb ketishi mumkin. Qandalalarning oldingi qanotining asosi qalin, uchi yupqa, shuning uchun yarim qattiqqanotlilar deyiladi; ko‘pi o‘simlik shirasini so‘radi (hasva donli ekinlarni zararlaydi), to‘shak qandalasi esa odam qonini so‘radi. Termitlar jamoa bo‘lib yashaydi: ona va erkak termit, ishchilar va qo‘riqchilar; ishchi termit «oq chumoli» deyilsa-da, chumoli emas. Yog‘och bilan oziqlanadi, binolardagi yog‘ochni yemirishi mumkin.

ninachilarto‘g‘riqanotlilar:chigirtkaqandalalar:hasvatermitlarChala o‘zgarish
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Dronlar yaratuvchi muhandislar ninachi qanotlari tuzilishini o‘rganadi: ninachi havoda to‘xtab turishi va orqaga uchishi mumkin. Shunga o‘xshash kichik uchuvchi qurilmalarni yaratish uchun ularning qanot harakati hisobga olinadi. Hasharot qanoti texnikaga g‘oya beradi.

Kim ishlatadi

Dron muhandisi ninachi qanoti harakatini o‘rganadi, o‘simlik himoyasi mutaxassisi chigirtka galasini kuzatadi, ekolog suv havzasi hasharotlarini baholaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Ninachi yoki boshqa uchuvchi hasharotni xavfsiz masofadan ko‘rsangiz, qanotlari harakati va burilishlarini kuzatib, daftaringizga chizing.

Namunalar
Ninachi suv havzasi yaqinida uchib yurib chivinlarni ushlaydi. Uning lichinkasi ham suvda chivin lichinkalarini yeydi – ikkalasi ham foydali.
Chigirtka galasi o‘tgan joyda ekinlar yo‘q bo‘lib ketadi. Shuning uchun chigirtkaga qarshi kurash va kuzatuv xizmatlari ishlaydi.
Sinfda faoliyat

Jadval to‘ldiring: ninachi – chigirtka – qandala – termit; ustunlar: qanotlari, oziqlanishi, foydasi/ziyoni. Xavfsizlik: hasharotlarni qo‘l bilan ushlamang, qandala, chigirtka va ninachilarga yaqinlashganda ularni qo‘rqitmang; uydagi to‘shak qandalasi izini ko‘rsangiz, kattalarga ayting.

Mashq
1
Ninachilarning belgilari qanday?
2
To‘g‘riqanotlilarga qaysi hasharotlar kiradi va ular qanday ziyon keltiradi?
3
Qandalaning oldingi qanotini lupada ko‘rsangiz, bir qismi qalin, bir qismi yupqa ekanini ko‘rasiz. Bu belgi turkum nomida qanday aks etgan?
4
Termitlar oilasi qanday a’zolardan iborat va ular kimlar bilan oziqlanadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliHovlida qor qancha?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →