ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Zoologiya)

O‘rgimchaksimonlar sinfi

Darslar 20–21 · 2 ta dars · O. Mavlonov. Biologiya (Zoologiya), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan to‘rtinchi nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
21

O‘rgimchaksimonlarning xilma-xilligi

Darslik: 70–72-betlar
MaqsadQoraqurt, biy, falanga, chayon va kanalar xilma-xilligi va ahamiyatini tushuntiradi, xavfsizlik qoidalarini aytadi.
Yangi so‘zlar
qoraqurt · black widow (karakurt)falanga · solifuge (camel spider)chayon · scorpionkana · tick or mite
Tushuntirish

Ko‘p o‘rgimchaklar hasharotlarni yo‘q qilib foyda beradi, ammo bizda ikki tur – qoraqurt va biy – zaharli. Qoraqurt Markaziy Osiyoning dasht va cho‘llarida uchraydi; yosh urg‘ochisining qornida qizg‘ish dog‘lari bo‘ladi, toshlar ostiga to‘r to‘qiydi, chaqishi odam hayotiga xavf soladi, tuya va otlar ham undan ko‘p nobud bo‘ladi. Biy (tarantul) – bizdagi eng yirik o‘rgimchaklardan (3–4 sm), tik inda yashaydi va tunda ov qiladi. Falanga (6–7 sm) – O‘zbekistondagi eng yirik o‘rgimchaksimonlardan, kechasi hasharot va mayda sudralib yuruvchilarni ovlaydi, zahar bezi yo‘q. Chayon yassi tanali, oyoq paypaslagichlari qisqichga aylangan, qorin oxirida zahar bezi va nayzasi bor; tirik bola tug‘adi, kunduzi toshlar ostida bekinadi. Kanalar mayda, tanasi bo‘linmagan, ko‘pi parazit: sanchib-so‘ruvchi xartumi bilan qon so‘radi va qaytalanma terlama, tulyaremiya, ensefalit kabi kasalliklarni yuqtiradi. Kanalardan saqlanish uchun chorva joylari toza saqlanadi, yaylovdan keyin kiyim va tana tekshiriladi, kana yopishsa vrachga yoki kattalarga murojaat qilinadi.

HayvonBelgisi
Qoraqurtcho‘l va dashtlarda; qornida qizg‘ish dog‘lar; chaqishi xavfli
Biy (tarantul)3–4 sm; tik in; kechasi ovlaydi
Falanga6–7 sm; zahar bezi yo‘q
Chayonqisqichlar; qorin uchida zahar bezi va nayza
Kanaparazit; qon so‘radi, kasallik tarqatadi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Olimlar laboratoriyalarda chayon va o‘rgimchak zahrini yangi dorilar uchun g‘oya izlab o‘rganadi, chunki nervlarga ta’sir qiluvchi moddaning juda kam, aniq o‘lchangan miqdori ba’zan dori yaratishga yordam beradi. Bu ishni faqat maxsus tayyorgarlikdan o‘tgan odamlar bajaradi.

Kim ishlatadi

Zahar tadqiqotchisi zahar tarkibini o‘rganadi, cho‘l yo‘riqchisi guruhga xavfsizlik qoidalarini o‘rgatadi, shifokor zaharli hayvon chaqqanda yordam beradi.

Bugun sinab ko‘ring

Kattalardan tez tibbiy yordam raqamini so‘rab, ovoz chiqarib ayting. Keyin favqulodda holatda aytib bera olishingiz uchun yashash manzilingizni aniq aytishni mashq qiling.

Namunalar
!Diqqat!
Cho‘lda toshlarni ag‘darmang; poyabzalni kiyishdan oldin qoqing.
Cho‘lda tosh ag‘darib yurish xavfli: ostida chayon yoki qoraqurt bo‘lishi mumkin. Ularga tegmaslik, oyoq kiyimni kiyishdan oldin silkitib ko‘rish kerak.
Yaylovdan qaytgach, kanani sezsangiz, o‘zingiz yulib olmay, kattalar yoki vrach yordamida to‘g‘ri olib tashlang; keyin kuzatib, belgi bo‘lsa, shifokorga boring.
Sinfda faoliyat

Jadval: biy – qoraqurt – falanga – chayon – kana: katta-kichik, zahari, hayot tarzi, odamga xavfi. Xavfsizlik: ularni tutmang, ularga tegmang; chayon yoki qoraqurt chaqsa, darhol 103 ga qo‘ng‘iroq qiling yoki kattalarga ayting – o‘zboshimchalik bilan davolamang.

Mashq
1
Qoraqurtni qanday belgilar bilan ajratish mumkin va u qayerda yashaydi?
2
Falanga zaharlimi? Nega foydali?
3
Kanalar odamga qanday zarar yetkazadi?
4
Nega chayon tosh ostida bekinadi, kechasi esa ovga chiqadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliKlub vimpeli va nishoniHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →