☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Evolyutsiya; inson va hayvonot dunyosi

Darslar 14–15 · 2 ta dars · Y.V. Malikova, S.V. Kosyanenko. Tabiiy fanlar 4-sinf, 1-qism. Novda Edutainment, Toshkent, 2023; S.V. Kosyanenko, Y.V. Malikova, O.E. Tigay. Tabiiy fanlar 4-sinf, 2-qism. Novda Edutainment, Toshkent, 2023
15

Inson hayvonot dunyosiga qanday ta’sir ko‘rsatadi?

Darslik: 1-qism, 64–67-betlar
MaqsadInson hayvonot dunyosiga ijobiy va salbiy ta’sirini misollar bilan bilish: o‘rmonlarning kesilishi, Orol dengizining qurishi, yangi turlarni noto‘g‘ri joyga keltirish va ifloslanish.
Yangi so‘zlar
ekologik falokat · ecological disasterOrol dengizi · Aral Seazararkunanda · pestifloslanish · pollution
Tushuntirish

Inson deyarli har bir ishi bilan tabiatga ta’sir qiladi: uy hayvonlarini boqadi, hayvonot bog‘larida asraydi, lekin o‘rmonlarni kesadi, suvlarni ifloslantiradi. O‘rmon — ko‘p hayvonning uyi va oziq manbai; o‘rmon kesilsa, ular yashash joyini yo‘qotadi, tuproq yemiriladi. Orol dengizi bir paytlar dunyodagi eng katta ko‘llardan biri edi. Amudaryo va Sirdaryo suvi paxta dalalarini sug‘orishga ko‘plab olinib, dengizga kam yetib bordi, natijada uning katta qismi qurib qoldi; qurigan tubida Orolqum degan yangi sho‘r sahro vujudga keldi. Shamol tuz va changni uchiradi, baliqlar va boshqa jonzotlar yo‘qolgan. Hozir quruq tubiga saksovul ekilmoqda. Yana bir misol: Avstraliyaga quyonlar keltirilgach, ular juda ko‘payib, o‘simliklarni yeb qo‘ydi; ularga qarshi tulki keltirilgach, tulkilar mahalliy hayvonlarni ovlay boshladi. Demak, yangi turni o‘ylamasdan boshqa joyga olib borish xavfli. Plastmassa chiqindilarini esa qushlar va dengiz hayvonlari yutib, zaharlanadi.

Namunalar
Orol dengizining hozirgi maydoni 1977-yildagi maydonining faqat kichik bir qismini tashkil qiladi.
Foydali ta’sir: qo‘riqxona tashkil qilish, uya yasab osib qo‘yish, yo‘qolayotgan turni ko‘paytirish.
Sinfda faoliyat

«Sabab-oqibat»: kartochkalarni moslashtiring — o‘rmon kesildi → ...; dengiz qurib qoldi → ...; plastik tashlandi → ... Har bir oqibatni hayvonlarga bog‘lab izohlang.

Mashq
1
O‘rmon kesilsa, hayvonlarga nima bo‘ladi?
2
Orol dengizi nega qurib qoldi?
3
Avstraliyada quyonlar bilan nima voqea bo‘lgan?
4
Insonning hayvonlarga foydali ikki ta’sirini ayting.