🎤 Muxbir savoli: Bir paytlar juda katta bo‘lgan Orol dengizi nega quriy boshladi?
Bu qurilmada o‘zbekcha ovoz yo‘q: so‘zlar ekranda birma-bir yonadi.
Tarbiya
Dushanba: tomayotgan jo‘mrak
Dushanba kuni maktab hojatxonasida Malika tomib turgan jo‘mrakni payqadi. Tarbiya darsida Nodira opa haqida gapirdi: suv hayot uchun kerak — ichamiz, ovqat pishiramiz, yuvinamiz, o‘simlik va hayvonlarni sug‘oramiz. Ko‘p joyda suv kam yoki uni olib kelish qimmat. «Orol dengizi bir paytlar ulkan ko‘l edi, bugun uning o‘rnining ko‘p qismini qum va tuz qoplagan», — dedi opa. Shuning uchun suvni qilmaymiz: tish yuvayotganda jo‘mrakni yopamiz, tomib turgan jo‘mrak haqida kattalarga aytamiz, ichimlik suvi bilan hovli sepmaymiz. Malika daftariga yozdi: «Orol dengizi qayerga ketdi?» Gipotezasi: «Yozgi issiqda quyosh uni quritgan.»
Topshiriq: Jo‘mrak tomib tursa, nima qilish kerak?
📰 Fakt: Orol dengizi bir paytlar dunyodagi eng katta ko‘llardan biri edi; bugun o‘rnining ko‘p qismini qum va tuz qoplagan.
Matematika
Seshanba: tomchi grafigi
Seshanba kuni Malika va Anvar jo‘mrak tagiga stakan qo‘ydilar. Ularning natijalari: 100 tomchi 5 ml, minutiga 60 tomchi, ya’ni 3 ml/min, soatiga 180 ml. da tomchi suv miqdorining vaqt bo‘yicha o‘zgarishi ko‘rinadi: 1 soatda 180, 2 soatda 360, 3 soatda 540, 4 soatda 720 ml. Hisob boshidan chiqqan to‘g‘ri chiziq doimiy tezlikni bildiradi. Kuniga 24 × 180 = 4 320 ml, ya’ni taxminan 4 litr isrof bo‘ladi. Yana: bilan kun haroratini ham chizish mumkin: eng katta va eng kichik qiymatlar, o‘zgarish va o‘rtachani grafikdan topamiz.
Topshiriq: Jo‘mrak soatiga 180 ml tomizsa, 5 soatda necha ml tomadi?
📰 Fakt: Ularning o‘lchovida tomib turgan jo‘mrak soatiga 180 ml, kuniga taxminan 4 litr suvni isrof qiladi.
Ona tili
Seshanba: e’lon yozish
Ona tili darsida «Suvni tejaymiz» tadbiri uchun e’lon yozishdi. E’lon qisqa, aniq va tushunarli bo‘ladi: murojaat, tadbir nomi, joyi va vaqti. Malika yozdi: «Hurmatli o‘quvchilar! Juma kuni soat 10:00 da maktab zalida «Suvni tejaymiz» tadbiri bo‘ladi.» Keyin dagi otlarni topdilar: bu otlar «Kim? Nima? Qayer?» savoliga javob beradi va qo‘shimchasiz turadi: bola, qalam, bog‘; ko‘plikda -lar: bolalar. «O‘quvchilar» va «tadbir» — bosh kelishikda, «zalida» esa -da qo‘shimchali, shuning uchun bosh kelishik emas. «Daryoni», «tog‘ga» kabi so‘zlar ham bosh kelishikda emas.
Topshiriq: Qaysi ot bosh kelishikda?
Tabiiy fanlar
Chorshanba: dengiz qurigan
Chorshanba kuni tabiiy fanlar darsida Nodira opa xaritani ochdi. Inson tabiatga ta’sir qiladi: hayvon asraydi va qo‘riqlaydi, lekin o‘rmon kesadi va suvni ifloslantiradi. Orol dengizi haqida: «Amudaryo va Sirdaryo suvining ko‘p qismi dalalarni, jumladan paxta dalalarini sug‘orishga olingan, shuning uchun dengizga kam suv yetgan va u asosan qurigan. O‘rnida sho‘r cho‘li paydo bo‘lgan. Shamol tuz va changni ko‘taradi, baliq va boshqa jonzotlar yo‘qolgan. Bugun qurigan tubiga saksovul ekilmoqda.» Malika gipotezasini o‘chirdi: quyosh emas, daryo suvining olib ketilishi asosiy sabab ekan.
Topshiriq: Orol dengizi asosan nega qurigan?
📰 Fakt: Amudaryo va Sirdaryo suvining ko‘pi dalalarni sug‘orishga olingan, dengizga kam suv yetgan va u asosan qurigan; o‘rnida Orolqum cho‘li paydo bo‘lgan.
Matematika
Chorshanba: masalalar
Chorshanba kuni Malika suv haqidagi masalalarni yechdi. Maktab oshxonasi kuniga 470 l suv sarflasa, 4 kunda 470 × 4 = 470 × 2 × 2 = 940 × 2 = 1 880 l. Qulay ko‘paytmalar: 25 × 4 = 100, 8 × 125 = 1 000. Keyin diagramma bilan: ikki chelak jami 60 l sig‘diradi, biri ikkinchisidan 4 marta katta. Kichigini bitta kesma deb olsak, kattasi 4 kesma, jami 5 kesma: kichik chelak 60 : (4 + 1) = 12 l, katta 48 l. Farqi 4 − 1 = 3 kesma, ya’ni 36 l. Tenglama bilan: x + 4x = 60, 5x = 60, x = 12. Tekshirish: 12 + 48 = 60. Jadval va masalani aniq qiladi.
Topshiriq: Ikki sonning yig‘indisi 40, biri ikkinchisidan 3 marta katta. Kichigi nechaga teng?
O‘qish savodxonligi
Payshanba: ko‘zgu va tarjimai hol
Payshanba kuni o‘qish darsida Quddus Muhammadiyning «Do‘st do‘stga oyna» she’rini o‘qishdi. «Do‘st — oyna» nima degani? Oyna odamga o‘zini ko‘rsatadi; chin do‘st ham yaxshi tomonlarimiz va kamchiliklarimizni samimiy ko‘rsatib, tuzalishga yordam beradi. Bu — ko‘chma ma’no. Keyin Abu Ali ibn Sino haqida o‘qishdi. og‘izdan-og‘izga o‘tgan hikoya, unda haqiqat bilan birga to‘qima ham bo‘lishi mumkin. esa aniq, tekshirilgan faktlarni beradi: Ibn Sino 980-yilda Buxoro yaqinidagi Afshona qishlog‘ida tug‘ilgan, buyuk qomusiy olim, tabib va faylasuf; Yevropada u Avitsenna nomi bilan mashhur. Malika tushundi: muxbirga tarjimai holdagidek aniq faktlar kerak.
Topshiriq: Qaysi biri aniq, tekshirilgan faktlarni beradi?
Matematika
Payshanba: Venn diagrammasi
Malika 28 sinfdoshidan suv tejash odatlarini so‘radi: 18 kishi uyda gullarni sug‘oradi, 14 kishi tish yuvganda jo‘mrakni yopadi, 6 kishi ikkalasini ham qiladi. da har bir to‘plam doira bilan ko‘rsatiladi. Ikki doiraning — ikkalasiga tegishli elementlar: 6 kishi. dagi sonlar: 18 + 14 − 6 = 26, chunki umumiylar ikki marta sanaladi. Demak, ikkalasini ham qilmaydigan 28 − 26 = 2 kishi bor. Bu — sinfning o‘z so‘rovi, boshqa sinflar uchun emas.
Topshiriq: A to‘plamda 20, B da 15 ta element, ikkalasida umumiy 8 ta. Birlashmada nechta element?
Tabiiy fanlar
Juma: hayvonlarni himoya
Juma kuni tabiiy fanlar darsida hayvonlarni haqida gaplashdilar. Yo‘qolish xavfi ostidagi hayvonlar xalqaro va O‘zbekiston Qizil kitobiga kiritilgan, ularni ovlash taqiqlangan. Ularni saqlash uchun lar tashkil etilgan. Butunjahon tabiat fondi (WWF) O‘zbekistonda irbis, saygak va Buxoro bug‘usi — xongul bilan bog‘liq loyihalarda qatnashadi. Xongullar Zarafshon qo‘riqxonasida ko‘paytirilib, keyin tabiatga qo‘yib yuboriladi. Uysiz hayvonlar uchun boshpanalar bor, u yerda lar qarashadi. Uy hayvoni olishdan oldin vaqt, pul va mas’uliyat yetarlimi, o‘ylash kerak. Ko‘chadagi hayvonlarga tegmaymiz: ular tishlashi mumkin, kattalarga aytamiz.
📰 Fakt: Inson tabiatga zarar ham, foyda ham keltiradi: saksovul qurigan tubga ekiladi, xonguldek hayvonlar qo‘riqxonalarda saqlanadi.
Ingliz tili
Juma: yo‘nalish va tepa-past
Juma kuni ingliz tili darsida Malika xaritadan yo‘nalish berishni mashq qildi. «Where’s the plane?» — «It’s above the square.» — tepasida, tegmay turibdi; — pastida: «The subway station is below the square» — metro yer ostida. Yo‘riqnoma buyruq bilan beriladi: «Start at the traffic lights. Go straight ahead. Turn left at the bank. Stop!» Buyruqda ega yo‘q, fe’l o‘zgarmaydi. Ingliz tilida «right» to‘g‘ri ham, o‘ng ham degani, lekin «Turn right» — o‘ngga burilish. Keyin shahar haqida yozdi: «There is a park. There are two banks. My favorite place is the park because it is big and green.»
Topshiriq: Yo‘riqnomani tartib bilan tuz: so‘zlarni bos.
So‘zlarni tartib bilan bosib, gapni yig‘ing
Turnleftatthebank.
TarbiyaTabiiy fanlar
Shanba: maqola chiqdi!
Kuzgi ta’tildan oldingi oxirgi o‘quv kunida — shanba — «4-B xabarlari»ning yangi soni devorga ilindi. Malika yozdi: «Men dengizni quyosh quritgan deb o‘ylagandim. Aslida daryolar suvi dalalarni sug‘orishga olingan, dengizga kam suv yetgan.» Maqolaning yonida jo‘mrak grafigi bor edi: tomchi — soatiga 180 ml, kuniga taxminan 4 litr. Maktab tomgan jo‘mrakni ustaga tuzattirdi. Nodira opa ta’til oldidan dedi: «Suv — hammaning boyligi. Uni tejash — har birimizning ishi.»
Topshiriq: Qaysi fakt «quyosh quritgan» gipotezasini rad etdi?
Orol dengizi bir paytlar dunyodagi eng katta ko‘llardan biri edi. Amudaryo va Sirdaryo suvining ko‘pi dalalarni, jumladan paxta dalalarini sug‘orishga olingan, shuning uchun dengizga kam suv yetgan va u asosan qurigan. O‘rnida sho‘r Orolqum cho‘li paydo bo‘ldi, bugun quruq tubga saksovul ekilmoqda. Shuning uchun suvni tejaymiz: bizning o‘lchovimizda tomgan jo‘mrak kuniga taxminan 4 litr suvni isrof qiladi.
— Malika, yosh muxbir
Tekshirilgan faktlar
Orol dengizi bir paytlar dunyodagi eng katta ko‘llardan biri edi; bugun o‘rnining ko‘p qismini qum va tuz qoplagan.
Ularning o‘lchovida tomib turgan jo‘mrak soatiga 180 ml, kuniga taxminan 4 litr suvni isrof qiladi.
Amudaryo va Sirdaryo suvining ko‘pi dalalarni sug‘orishga olingan, dengizga kam suv yetgan va u asosan qurigan; o‘rnida Orolqum cho‘li paydo bo‘lgan.
Inson tabiatga zarar ham, foyda ham keltiradi: saksovul qurigan tubga ekiladi, xonguldek hayvonlar qo‘riqxonalarda saqlanadi.
Yulduzli savollar
Jo‘mrak soatiga 180 ml tomizadi. 2 soatda necha ml?
Inglizcha: «The subway station is below the square» — metro qayerda?
O‘ylab ko‘r: nega muxbirga rivoyatdan ko‘ra tarjimai hol kerak?