☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Og‘irlik va ishqalanish kuchi

Darslar 53–54 · 2 ta dars · Y.V. Malikova, S.V. Kosyanenko. Tabiiy fanlar 4-sinf, 1-qism. Novda Edutainment, Toshkent, 2023; S.V. Kosyanenko, Y.V. Malikova, O.E. Tigay. Tabiiy fanlar 4-sinf, 2-qism. Novda Edutainment, Toshkent, 2023
54

Ishqalanish kuchi

Darslik: 2-qism, 90–93-betlar
MaqsadIshqalanish kuchini, uning foydasi va zararini, ishqalanishni kuchaytirish va kamaytirish yo‘llarini bilish.
Yangi so‘zlar
ishqalanish · frictionsilliq · smoothg‘adir-budur · roughmoy · grease (oil)
Tushuntirish

Ikki jism bir-biriga tegib sirpanganda yoki sirpanmoqchi bo‘lganda paydo bo‘ladigan va harakatga to‘sqinlik qiladigan kuch ishqalanish kuchi deyiladi. Sirt qancha g‘adir-budur bo‘lsa, ishqalanish shuncha kuchli. Ishqalanish foydali: u tufayli biz yo‘lda sirpanmay yuramiz, avtomobil g‘ildiragi yo‘lda ushlaydi, gugurt yonadi, tormoz mashinani to‘xtatadi. Muzda ishqalanish kam, shuning uchun sirpanchiq; qish kunlari yo‘lga qum sepiladi. Ishqalanish zararli ham: mashina qismlari ishqalanib, isiydi va yeyiladi. Uni kamaytirish uchun qismlarga moy suriladi, shariklar qo‘yiladi, sirt silliqlanadi. Qo‘llarni ishqalab isitish ham ishqalanishdan.

Namunalar
Qalin gilamda quti qiyin siljiydi — ishqalanish katta; muzda oson siljiydi — kichik.
Sinfda faoliyat

Bir kitobni stol, mato va qog‘oz ustida bir xil kuch bilan sirpantiring (oddiy ip bilan tortib). Qaysi sirtda siljitish qiyin? Natijani yozing.

Mashq
1
Ishqalanish kuchi nima?
2
Ishqalanishni qanday kamaytirish mumkin?
3
Muz ustida nega sirpanamiz?