☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Tuproq va uning tarkibi; foydali qazilmalar

Darslar 44–45 · 2 ta dars · Y.V. Malikova, S.V. Kosyanenko. Tabiiy fanlar 4-sinf, 1-qism. Novda Edutainment, Toshkent, 2023; S.V. Kosyanenko, Y.V. Malikova, O.E. Tigay. Tabiiy fanlar 4-sinf, 2-qism. Novda Edutainment, Toshkent, 2023
45

Foydali qazilmalar

Darslik: 2-qism, 55–57-betlar
MaqsadFoydali qazilmalar nima ekanini, ularning uch guruhini (yonuvchi, rudali, norudali), hosil bo‘lishini hamda kon, karer va shaxta orqali qazib olinishini bilish.
Yangi so‘zlar
foydali qazilma · mineral resourceruda · orekarer · quarryshaxta · shaft mine
Tushuntirish

Yer bag‘ridan olinadigan va odamga foyda keltiradigan tabiiy boyliklar foydali qazilmalar deyiladi. Ular uch guruhga bo‘linadi: yonuvchi (ko‘mir, neft, tabiiy gaz), rudali (ulardan metallar olinadi — temir, mis, oltin) va norudali (qum, shag‘al, tuz, gil, marmar). Ko‘pchiligi millionlab yil davomida Yer qobig‘ida asta-sekin hosil bo‘lgan. Qazilma yer yuziga yaqin yotsa, uni ochiq usulda — karerda qazib olishadi; chuqurda yotsa, yer ostiga shaxta qurib, chiqarishadi. Qazilma yotgan joy kon deb ataladi. Foydali qazilmalar qayta tiklanmaydi yoki juda sekin tiklanadi, shuning uchun ularni tejash kerak. Kon va karerlarga ruxsatsiz kirish xavfli, yolg‘iz borish mumkin emas.

Namunalar
Ko‘mir — yonuvchi, mis rudasi — rudali, qum — norudali qazilma.
Sinfda faoliyat

Uyingizdagi 6 ta buyumni (masalan, tuz, shisha, mis sim, temir mix, g‘isht, gaz plita) oling va ularning qaysi foydali qazilmadan olinganini aniqlab, jadvalga yozing.

Mashq
1
Foydali qazilmalar necha guruhga bo‘linadi?
2
Karer va shaxtaning farqi nimada?
3
Nega foydali qazilmalarni tejash kerak?