☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Suv manbalari; O‘zbekistonning suv manbalari

Darslar 36–37 · 2 ta dars · Y.V. Malikova, S.V. Kosyanenko. Tabiiy fanlar 4-sinf, 1-qism. Novda Edutainment, Toshkent, 2023; S.V. Kosyanenko, Y.V. Malikova, O.E. Tigay. Tabiiy fanlar 4-sinf, 2-qism. Novda Edutainment, Toshkent, 2023
37

O‘zbekistonning suv manbalari

Darslik: 2-qism, 26–29-betlar
MaqsadO‘zbekistonning asosiy suv manbalarini (Amudaryo, Sirdaryo, ko‘llar, suv omborlari, kanallar) va Orol dengizi muammosini bilish; xaritadan topish.
Yangi so‘zlar
Amudaryo · Amu DaryaSirdaryo · Syr Daryairmoq · tributaryOrol dengizi · Aral Sea
Tushuntirish

O‘zbekiston okean va dengizlardan uzoqda joylashgan, shu bois mamlakat suvini asosan daryolar, ko‘llar va suv omborlaridan oladi. Daryolarning ko‘pi tog‘lardagi muzlik va qorlardan boshlanadi. Eng katta daryolar — Amudaryo va Sirdaryo. Amudaryo Markaziy Osiyoning eng sersuv daryosi; u Panj va Vaxsh daryolarining qo‘shilishidan hosil bo‘ladi, Panj bilan birga hisoblaganda uzunligi taxminan 2500 km va bir necha davlat orqali oqib o‘tadi. Boshqa daryolar: Zarafshon, Chirchiq, Qashqadaryo, Surxondaryo. Ko‘llar: Aydarko‘l, Sariqamish; suv omborlari: Chorvoq, Tuyabo‘g‘iz, Andijon. Toshkentda Anhor kabi kanallar bor. Orol dengizi aslida tuzli ko‘l bo‘lib, bir paytlar dunyodagi eng katta ko‘llardan biri edi. Amudaryo va Sirdaryo suvi sug‘orishga olinib, dengizga yetib bormagach, u qurib, kichrayib ketdi; suvi bir necha baravar sho‘rlashdi, qurigan tubi tuz bilan qoplandi. Tuzli chang shamolda uchib, o‘simlik, hayvon va odamlarga zarar keltiradi. Bugun qurigan tubida saksovul ekilib, tuz va qum ko‘chishi to‘xtatilmoqda.

Namunalar
Chorvoq suv ombori Chirchiq daryosida, Chorvoq gidroelektrostansiyasi uchun qurilgan.
Orolni ko‘l deyishadi, sababi u okean bilan tutashmagan; juda katta va sho‘r bo‘lgani uchun «dengiz» deb atalgan.
Sinfda faoliyat

Xarita ishi: O‘zbekiston xaritasida Amudaryo va Sirdaryo qayerdan boshlanib, qayerga oqishini strelkalar bilan ko‘rsating; ikkita ko‘l va ikkita suv omborini nomlari bilan belgilang. Guruhda 1 daqiqada eng ko‘p daryo nomini yozing.

Mashq
1
O‘zbekistonning ikkita eng katta daryosini ayting.
2
Nega O‘zbekiston suvni asosan daryo va ko‘llardan oladi?
3
Orol dengizi nima uchun qurib qoldi?
4
Orol dengizi o‘rnida nima qilinmoqda?