36
Chaqmoq
Darslik: 3-qism, 18–20-betlar
MaqsadShe’rda tabiat hodisasining tasviri va o‘xshatishlarni topish; momaqaldiroq paytida xavfsizlik qoidalarini bilish.
Yangi so‘zlar
chaqmoq · lightningmomaqaldiroq · thunder, thunderstormjala · downpouryashin · lightning flash
Tushuntirish
Darslikda Otash Xolmirzayevning «Chaqmoq» she’ri bor: shoir chaqmoq va yomg‘ir manzarasini jonli o‘xshatishlar bilan tasvirlaydi. Biz she’rni qayta aytmaymiz. Chaqmoq — bulutlar orasida yoki bulut bilan yer o‘rtasidagi kuchli elektr uchquni. Yorug‘lik tovushdan tezroq tarqaladi, shuning uchun avval chaqmoqni ko‘ramiz, keyin gumburlashni eshitamiz. Chaqmoq bilan gumburlash orasidagi har 3 soniya taxminan 1 kilometrga to‘g‘ri keladi. Momaqaldiroqda uyda qolamiz, daraxt ostida va suv bo‘yida turmaymiz.
Namunalar
«Momaqaldiroq». Kechga yaqin osmonni qora bulutlar qopladi. Birdan chaqmoq yaltirab, osmonni ikkiga yorgandek bo‘ldi. Men soniyalarni sanadim: oltita, keyin gumburlash eshitildi. Demak, momaqaldiroq biz tomondan taxminan ikki kilometr uzoqda edi. Jala shitir-shitir qilib yog‘a boshladi. Biz uyga kirib oldik va deraza oldida emas, xona o‘rtasida o‘tirdik. Yomg‘irdan keyin osmonda kamalak paydo bo‘ldi.
Hisob: 6 soniya ÷ 3 = 2 km. Xavfsizlik: uyda qolish, daraxt ostida va suv yonida turmaslik.
Sinfda faoliyat
«Soniya sanash»: o‘qituvchi chapak va keyin stolga urish orasidagi vaqtni sanashga o‘rgatadi; bolalar «yorug‘lik va tovush» farqini tushuntiradi.
Mashq
1
Kechga yaqin osmonni nima qopladi?
Qora bulutlar
2
Bola nechta soniya sanadi?
6
3
Momaqaldiroq taxminan qanchalik uzoqda edi?
Taxminan 2 kilometr
4
Yomg‘irdan keyin osmonda nima paydo bo‘ldi?
Kamalak
5
Momaqaldiroqda uchta xavfsizlik qoidasini ayting.
Uyda qolish; daraxt ostida turmaslik; suv bo‘yida bo‘lmaslik