35
Do‘stlar sayohati
Darslik: 3-qism, 14–17-betlar
MaqsadJarayon tasvirlangan matnda ketma-ketlikni aniqlash; tog‘ va qum paydo bo‘lishi haqida ma’lumot olish.
Yangi so‘zlar
vulqon · volcanojins · rockemirilish · weathering, erosionqum · sand
Tushuntirish
Darslikda «Do‘stlar sayohati» matni bor: unda bola dadasi bilan tog‘ va qum qanday paydo bo‘lishi haqida suhbatlashadi. Biz uni qayta aytmaymiz, o‘z matnimizni o‘qiymiz. Jarayon tasvirlangan matnda voqealar ketma-ket keladi; buni «avval», «so‘ng», «keyin», «oxirida» so‘zlari ko‘rsatadi. Tog‘lar vulqon otilishidan, yer qatlamlarining burmalanib ko‘tarilishi yoki yorilishidan hosil bo‘ladi. Tog‘ jinslari shamol, suv va harorat ta’sirida asta emirilib, mayda bo‘laklar va qumga aylanadi.
Namunalar
«Tog‘dan qumgacha». Avval yer qatlamlari siljib, ba’zi joylarda ko‘tarilib, baland tog‘lar hosil bo‘ladi. Ba’zi tog‘lar esa vulqonlarning lava va kuli to‘planishidan paydo bo‘ladi. So‘ng yomg‘ir, shamol va qattiq issiq-sovuq tog‘ jinslarini asta yemiradi. Katta bo‘laklar sindirilib, mayda toshlarga, keyin qumga aylanadi. Qum turli toshlardan hosil bo‘lgani uchun uning rangi ham har xil bo‘ladi. Bu jarayon juda uzoq, minglab yillar davom etadi. Tog‘ yonbag‘rida emirilgan toshlar yiqilishi mumkin, shuning uchun bolalar tik jarlikka kattalarsiz chiqmaydi.
Ketma-ketlik: 1) tog‘ hosil bo‘ladi; 2) tosh yemiriladi; 3) mayda bo‘laklar; 4) qum.
Sinfda faoliyat
«Jarayon zanjiri»: guruhlar qum paydo bo‘lishini 4 ta rasm bilan chizib, har rasm ostiga «avval, so‘ng, keyin, oxirida» yozadi.
Mashq
1
Tog‘lar qanday hosil bo‘ladi? Ikki usulni ayting.
Yer qatlamlarining ko‘tarilishidan; vulqon otilishidan
2
Tog‘ jinsini nima yemiradi?
Yomg‘ir, shamol va issiq-sovuq
3
Qumning rangi nimaga bog‘liq?
U hosil bo‘lgan tog‘ jinsiga
4
Bu jarayon qancha davom etadi?
Minglab yillar
5
Qum paydo bo‘lish jarayonining ketma-ketligini ayting.
Tog‘ hosil bo‘ladi, tosh yemiriladi, mayda bo‘laklar, qum.