Tokli o‘tkazgichlarning o‘zaro ta’sir kuchi
Ikki parallel tokli o‘tkazgich bir-biriga ta’sir qiladi: birining magnit maydoni ikkinchisiga Amper kuchi bilan ta’sir qiladi. Toklar bir xil yo‘nalishda bo‘lsa, o‘tkazgichlar tortishadi; qarama-qarshi bo‘lsa, itarishadi. Ikkinchi o‘tkazgichga ta’sir qiluvchi kuch F = B₁·I₂·Δl, bunda B₁ = μ₀I₁/(2πd); demak F = μ₀I₁I₂Δl/(2πd), ya’ni kuch tok kuchlari ko‘paytmasiga va uzunlikka to‘g‘ri, masofaga teskari proporsional. Birlik uzunlikka to‘g‘ri keluvchi kuch F/Δl = 2·10⁻⁷·I₁I₂/d (N/m, d metrda). Amper — vakuumda bir-biridan 1 m uzoqlikda joylashgan, ko‘ndalang kesimi e’tiborga olinmaydigan cheksiz uzun parallel o‘tkazgichlardan o‘tganda, ularning har bir metr uzunligida 2·10⁻⁷ N kuch hosil qiladigan o‘zgarmas tok (darslikdagi klassik ta’rif; 2019-yildan beri SI da amper elementar zaryadning qat’iy belgilangan qiymati e = 1,602176634·10⁻¹⁹ C orqali ta’riflanadi, amaliy natija deyarli o‘zgarmadi). Bu kuchlar juda kichik, lekin yuzlab amper toklarda (masalan, shinalarda) sezilarli bo‘ladi va konstruksiyalar mustahkamligi hisobga olinadi.
Parallel sim orqali 1 A tok oqsa, ikki sim 1 m masofada har metriga atigi 2·10⁻⁷ N kuch bilan ta’sirlashadi. Qisqa tutashuvda tok 10 000 A ga yetsa, kuch 10⁸ marta ortadi va 20 N/m ga teng bo‘ladi, bu taxminan 2 kg yuk og‘irligi. Kuch toklar ko‘paytmasiga mutanosib bo‘lgani uchun tok oshishi bilan u keskin kuchayadi.
Elektr qurilmalari muhandislari shinalarni tutib turadigan mahkamlagichlarni hisoblaydi, elektromagnit mutaxassislari katta g‘altaklarni mustahkamlaydi, metrologlar tok o‘lchov birligini aniqlash usullarini o‘rganadi.
Qog‘ozda ikki sim orasidagi masofa 1 m bo‘lganda toklar 1 A, 10 A va 100 A uchun har metrga kuchni yozing. Tok 10 marta oshganda kuch necha marta oshganini va nima uchun ekanini tushuntiring.
Faqat o‘ylab ko‘rish tajribasi (haqiqiy simlar bilan bajarmang): ikki parallel sim va ular orasidagi kuch yo‘nalishini chizing, so‘ng toklardan birining yo‘nalishini teskari qilsangiz kuch qanday o‘zgarishini tushuntiring. Katta toklar xavfli — tajribani faqat mutaxassis o‘tkazadi.