ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Zarralarni qayd qilish va yemirilish qonuni

Darslar 40–41 · 2 ta dars · N. Sh. Turdiyev, K. A. Tursunmetov, A. G. Ganiyev, K. T. Suyarov, J. E. Usarov, A. K. Avliyoqulov. Fizika 11-sinf, 1-nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2018
41

Radioaktiv yemirilish qonuni

Darslik: 167–169-betlar
MaqsadRadioaktivlik (α, β, γ), yemirilish qonuni N = N₀·2^(−t/T), yarim yemirilish davri va aktivlik A = λN ni bilish; masalalarni yechish; radiatsiya xavfsizligi qoidalarini aytish.
Yangi so‘zlar
radioaktivlik · radioactivityyarim yemirilish davri · half-lifeaktivlik · activityBekkerel (Bq) · becquerel (Bq)
Tushuntirish

Radioaktivlik — beqaror yadrolarning o‘z-o‘zidan boshqa yadroga aylanib, zarra yoki nurlanish chiqarishi; uni 1896-yilda A. Bekkerel uran tuzlarida kashf qildi, M. va P. Kyurilar poloniy va radiyni ajratib oldi. Nurlanish uch xil: α — geliy yadrolari, β — elektronlar, γ — yuqori energiyali fotonlar; magnit maydonda α va β qarama-qarshi tomonga og‘adi, γ og‘maydi. Yemirilish tasodifiy: aniq bir yadroning qachon yemirilishini aytib bo‘lmaydi, lekin ko‘p yadroli namunada qonun bajariladi: N = N₀·2^(−t/T) = N₀·e^(−λt), bunda T — yarim yemirilish davri (yadrolar yarmi yemiriladigan vaqt), λ = ln 2/T ≈ 0,693/T — yemirilish doimiysi. Har T da qolgan yadrolar soni 2 marta kamayadi: 1/2, 1/4, 1/8, … Aktivlik A = ΔN/Δt = λN, birligi bekkerel (1 Bq = 1 yemirilish/s). T temperatura, bosim, kimyoviy birikmaga bog‘liq emas, chunki jarayon yadro ichida kechadi. T ba’zi izotoplarda soniyaning bo‘laklaridan milliardlab yillargacha. Radiatsiya xavfsizligi: tabiiy fon (≈ bir necha mSv/yil) doim bor; ortiqcha dozadan saqlanish uchun manbadan uzoqroq turish, ta’sir vaqtini qisqartirish va to‘siq (qo‘rg‘oshin, beton) ishlatish kerak; noma’lum «metall» buyumlarga yoki manbalarga tegmang, topilsa — kattalarga va xizmatlarga xabar bering.

t/TN123450N(t)N₀N₀/2N₀/4N₀/8
25 %

Qolgan yadrolar: 1/2^2 = 1/4 = 25 %

Vaqt: 16 kun

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Tibbiyotda ishlatiladigan izotopning yarim yemirilish davri 8 kun bo‘lsin. 24 kunda 3 davr o‘tadi va 1/8 qismi qoladi, 80 kunda esa 10 davr, ya’ni 2⁻¹⁰ ≈ 0,1 % qoladi. Shuning uchun bunday chiqindilarni xavfsiz darajaga tushguncha o‘nlab kun saqlash yetarli.

Kim ishlatadi

Yadro tibbiyoti shifokorlari qisqa yashovchi izotoplarni tanlaydi, radiatsiya xavfsizligi xodimlari chiqindini saqlash muddatini hisoblaydi, arxeologlar va geologlar yemirilish qonuni bilan yoshini aniqlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

O‘zingiz bilgan qadimiy buyum yoki binoni tanlang va uning taxminiy yoshini yozing (masalan, 1000 yoki 3000 yil). 2^(−t/5730) va kalkulyator yordamida uning uglerod-14 ning qancha qismi qolganini taxminan hisoblang (1000 yil uchun taxminan 89 %).

Namunalar
!Xavfsizlik
Manbadan uzoqroq turing, ta’sir vaqtini qisqartiring, to‘siq (qo‘rg‘oshin, beton) ishlating; noma’lum «metall» buyumlarga tegmang — kattalarga va xizmatlarga xabar bering.
¹⁴C: T = 5730 yil. Qadimiy yog‘och namunasida ¹⁴C ulushi tirik daraxtdagining 25 % ini tashkil qiladi: 25 % = 1/4 = (1/2)², demak t = 2T = 11 460 yil (arxeologiyada yosh aniqlash usuli).
t, soatA, MBq
0800
6400
12200
18100
Tibbiyotda tashxis uchun ishlatiladigan ⁹⁹ᵐTc: T ≈ 6 soat. Boshlang‘ich aktivlik 800 MBq, 18 soatdan keyin 3 yarim yemirilish o‘tadi: 800/2³ = 100 MBq. Qisqa T bemor olgan doza kam bo‘lishini ta’minlaydi.
Sinfda faoliyat

Modelni tangalar bilan ko‘rsating: 64 ta tanga tashlang, «gerb» tushganlarini «yemirilgan» deb chetga oling, qolganlarini yana tashlang. Har bosqichdagi qolgan sonlar taxminan 32, 16, 8, … bo‘ladi; jadval tuzib N(t) grafigini chizing. Radioaktiv manbalar bilan tajriba o‘tkazish mumkin emas.

Mashq
1
Yarim yemirilish davri nima?
2
Dastlab 640 yadro, 4 yarim yemirilish davri o‘tdi. Nechta yadro qoldi?
3
λ = 2·10⁻⁶ s⁻¹, N = 10¹² ta yadro. Aktivlik?
4
Nima uchun bitta yadroning yemirilish vaqtini aytib bo‘lmaydi, lekin katta namunaning yarim yemirilish davri aniq?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliXotira daftari bobo-buvilar uchunHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →