Radioaktiv yemirilish qonuni
Radioaktivlik — beqaror yadrolarning o‘z-o‘zidan boshqa yadroga aylanib, zarra yoki nurlanish chiqarishi; uni 1896-yilda A. Bekkerel uran tuzlarida kashf qildi, M. va P. Kyurilar poloniy va radiyni ajratib oldi. Nurlanish uch xil: α — geliy yadrolari, β — elektronlar, γ — yuqori energiyali fotonlar; magnit maydonda α va β qarama-qarshi tomonga og‘adi, γ og‘maydi. Yemirilish tasodifiy: aniq bir yadroning qachon yemirilishini aytib bo‘lmaydi, lekin ko‘p yadroli namunada qonun bajariladi: N = N₀·2^(−t/T) = N₀·e^(−λt), bunda T — yarim yemirilish davri (yadrolar yarmi yemiriladigan vaqt), λ = ln 2/T ≈ 0,693/T — yemirilish doimiysi. Har T da qolgan yadrolar soni 2 marta kamayadi: 1/2, 1/4, 1/8, … Aktivlik A = ΔN/Δt = λN, birligi bekkerel (1 Bq = 1 yemirilish/s). T temperatura, bosim, kimyoviy birikmaga bog‘liq emas, chunki jarayon yadro ichida kechadi. T ba’zi izotoplarda soniyaning bo‘laklaridan milliardlab yillargacha. Radiatsiya xavfsizligi: tabiiy fon (≈ bir necha mSv/yil) doim bor; ortiqcha dozadan saqlanish uchun manbadan uzoqroq turish, ta’sir vaqtini qisqartirish va to‘siq (qo‘rg‘oshin, beton) ishlatish kerak; noma’lum «metall» buyumlarga yoki manbalarga tegmang, topilsa — kattalarga va xizmatlarga xabar bering.
Modelni tangalar bilan ko‘rsating: 64 ta tanga tashlang, «gerb» tushganlarini «yemirilgan» deb chetga oling, qolganlarini yana tashlang. Har bosqichdagi qolgan sonlar taxminan 32, 16, 8, … bo‘ladi; jadval tuzib N(t) grafigini chizing. Radioaktiv manbalar bilan tajriba o‘tkazish mumkin emas.