Radioaktiv yemirilish qonuni
Radioaktivlik — beqaror yadrolarning o‘z-o‘zidan boshqa yadroga aylanib, zarra yoki nurlanish chiqarishi; uni 1896-yilda A. Bekkerel uran tuzlarida kashf qildi, M. va P. Kyurilar poloniy va radiyni ajratib oldi. Nurlanish uch xil: α — geliy yadrolari, β — elektronlar, γ — yuqori energiyali fotonlar; magnit maydonda α va β qarama-qarshi tomonga og‘adi, γ og‘maydi. Yemirilish tasodifiy: aniq bir yadroning qachon yemirilishini aytib bo‘lmaydi, lekin ko‘p yadroli namunada qonun bajariladi: N = N₀·2^(−t/T) = N₀·e^(−λt), bunda T — yarim yemirilish davri (yadrolar yarmi yemiriladigan vaqt), λ = ln 2/T ≈ 0,693/T — yemirilish doimiysi. Har T da qolgan yadrolar soni 2 marta kamayadi: 1/2, 1/4, 1/8, … Aktivlik A = ΔN/Δt = λN, birligi bekkerel (1 Bq = 1 yemirilish/s). T temperatura, bosim, kimyoviy birikmaga bog‘liq emas, chunki jarayon yadro ichida kechadi. T ba’zi izotoplarda soniyaning bo‘laklaridan milliardlab yillargacha. Radiatsiya xavfsizligi: tabiiy fon (≈ bir necha mSv/yil) doim bor; ortiqcha dozadan saqlanish uchun manbadan uzoqroq turish, ta’sir vaqtini qisqartirish va to‘siq (qo‘rg‘oshin, beton) ishlatish kerak; noma’lum «metall» buyumlarga yoki manbalarga tegmang, topilsa — kattalarga va xizmatlarga xabar bering.
Qolgan yadrolar: 1/2^2 = 1/4 = 25 %
Vaqt: 16 kun
Tibbiyotda ishlatiladigan izotopning yarim yemirilish davri 8 kun bo‘lsin. 24 kunda 3 davr o‘tadi va 1/8 qismi qoladi, 80 kunda esa 10 davr, ya’ni 2⁻¹⁰ ≈ 0,1 % qoladi. Shuning uchun bunday chiqindilarni xavfsiz darajaga tushguncha o‘nlab kun saqlash yetarli.
Yadro tibbiyoti shifokorlari qisqa yashovchi izotoplarni tanlaydi, radiatsiya xavfsizligi xodimlari chiqindini saqlash muddatini hisoblaydi, arxeologlar va geologlar yemirilish qonuni bilan yoshini aniqlaydi.
O‘zingiz bilgan qadimiy buyum yoki binoni tanlang va uning taxminiy yoshini yozing (masalan, 1000 yoki 3000 yil). 2^(−t/5730) va kalkulyator yordamida uning uglerod-14 ning qancha qismi qolganini taxminan hisoblang (1000 yil uchun taxminan 89 %).
| t, soat | A, MBq |
|---|---|
| 0 | 800 |
| 6 | 400 |
| 12 | 200 |
| 18 | 100 |
Modelni tangalar bilan ko‘rsating: 64 ta tanga tashlang, «gerb» tushganlarini «yemirilgan» deb chetga oling, qolganlarini yana tashlang. Har bosqichdagi qolgan sonlar taxminan 32, 16, 8, … bo‘ladi; jadval tuzib N(t) grafigini chizing. Radioaktiv manbalar bilan tajriba o‘tkazish mumkin emas.