ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Kvant fizikasi boshlanishi, fotoeffekt

Darslar 34–35 · 2 ta dars · N. Sh. Turdiyev, K. A. Tursunmetov, A. G. Ganiyev, K. T. Suyarov, J. E. Usarov, A. K. Avliyoqulov. Fizika 11-sinf, 1-nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2018
35

Fotoelektrik effekt. Fotonlar

Darslik: 137–141-betlar
MaqsadTashqi fotoeffekt qonunlarini, Eynshteyn tenglamasi hν = A + Ek ni va qizil chegarani bilish; masalalarda qo‘llash, ichki fotoeffektni farqlash.
Yangi so‘zlar
fotoeffekt · photoelectric effectchiqish ishi · work functionyopuvchi kuchlanish · stopping voltagefoton · photon
Tushuntirish

Tashqi fotoeffekt — yorug‘lik ta’sirida moddadan elektronlar chiqishi. Tajribada: to‘yinish fototoki yorug‘lik oqimiga to‘g‘ri proporsional; fotoelektronlarning maksimal kinetik energiyasi yorug‘lik intensivligiga emas, chastotaga chiziqli bog‘liq (Ek max = eU_yop); har bir modda uchun minimal chastota νmin bor — undan past chastotada yorug‘lik qancha kuchli bo‘lmasin, effekt bo‘lmaydi; effekt inersiyasiz. To‘lqin nazariyasi buni tushuntira olmadi, Eynshteyn (1905) esa yorug‘lik fotonlar oqimi, har bir foton hν energiyani bitta elektronga butunlay beradi, deb hisobladi: hν = A + Ek max, bunda A — chiqish ishi. Demak, qizil chegara νmin = A/h, λ₀ = hc/A; yorug‘lik oqimi ortsa fotonlar soni va fototok ortadi, lekin har bir foton energiyasi o‘zgarmaydi. Uyop(ν) grafigining qiyaligi h/e ga teng, bu h ni o‘lchash imkonini beradi. Ichki fotoeffektda yarimo‘tkazgichdagi elektronlar yorug‘lik ta’sirida erkin bo‘ladi, modda ichida o‘tkazuvchanlik ortadi (fotorezistor).

ν, 10¹⁴ HzUyop123456789101100,48 V2,14 Vνmin
Na

E = h·f = 3,31 eV · A = 2.3 eV

Elektronlar uchib chiqadi: Ek = hf − A = 1,01 eV

Qizil chegara: f₀ = A/h ≈ 5,6·10¹⁴ Hz

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Raqamli kamera sensorining har bir pikseli kremniy asosida ishlaydi: foton energiyasi taxminan 1,1 eV dan yuqori bo‘lsagina elektronni ozod qiladi, ya’ni to‘lqin uzunligi taxminan 1100 nm dan kichik bo‘lishi kerak. Undan uzunroq infraqizil nur qancha kuchli bo‘lsa ham, shu sensor uchun «ko‘rinmas». Bu fotoeffektdagi qizil chegara g‘oyasiga o‘xshash.

Kim ishlatadi

Kamera sensori ishlab chiqaruvchilari materialning chegarasini tanlaydi, quyosh paneli muhandislari foton energiyasi bilan material mosligini hisoblaydi, xavfsizlik tizimi loyihachilari yorug‘lik datchiklarini sozlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Yorug‘likka javob beradigan uchta qurilmani sanang (masalan, avtomatik tungi chiroq, quyosh batareyali kalkulyator, kamera). Har biri soyada nima qilishini yozing va yorug‘lik ko‘proq bo‘lishi yoki rangi o‘zgarishi nimaga ta’sir qilishini taxmin qiling.

Namunalar
Chiqish ishi A = 2 eV bo‘lgan katodga λ = 400 nm yorug‘lik tushdi: hν = 1240/400 = 3,1 eV, Ek max = 3,1 − 2 = 1,1 eV, yopuvchi kuchlanish Uyop = 1,1 V; qizil chegara λ₀ = 1240/2 = 620 nm.
Tajribada ν₁ = 6·10¹⁴ Hz da Uyop = 0,48 V, ν₂ = 10¹⁵ Hz da 2,14 V. Qiyalik ΔU/Δν = 1,66/(4·10¹⁴) ≈ 4,15·10⁻¹⁵ V·s = h/e, demak h ≈ 4,15·10⁻¹⁵·1,6·10⁻¹⁹ ≈ 6,6·10⁻³⁴ J·s.
Sinfda faoliyat

Kalkulyator yoki quyosh batareyasi bor soatga e’tibor bering: yorug‘likni qo‘l bilan yopsangiz, u ishlamay qoladi — bu ichki fotoeffektga misol. Quyoshga to‘g‘ridan to‘g‘ri qaramang, lazer yoki ultrabinafsha lampa bilan tajriba o‘tkazmang.

Mashq
1
Fotoeffektning qizil chegarasi nima?
2
Foton energiyasi 5 eV, chiqish ishi 3 eV. Ek max necha eV?
3
Chiqish ishi 3,1 eV. Qizil chegara necha nm? (hc = 1240 eV·nm)
4
Nima uchun qizil chegaradan past chastotada kuchli yorug‘lik ham elektron chiqarmaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliSinov testida taxmin qoidasiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →