Fotoelektrik effekt. Fotonlar
Tashqi fotoeffekt — yorug‘lik ta’sirida moddadan elektronlar chiqishi. Tajribada: to‘yinish fototoki yorug‘lik oqimiga to‘g‘ri proporsional; fotoelektronlarning maksimal kinetik energiyasi yorug‘lik intensivligiga emas, chastotaga chiziqli bog‘liq (Ek max = eU_yop); har bir modda uchun minimal chastota νmin bor — undan past chastotada yorug‘lik qancha kuchli bo‘lmasin, effekt bo‘lmaydi; effekt inersiyasiz. To‘lqin nazariyasi buni tushuntira olmadi, Eynshteyn (1905) esa yorug‘lik fotonlar oqimi, har bir foton hν energiyani bitta elektronga butunlay beradi, deb hisobladi: hν = A + Ek max, bunda A — chiqish ishi. Demak, qizil chegara νmin = A/h, λ₀ = hc/A; yorug‘lik oqimi ortsa fotonlar soni va fototok ortadi, lekin har bir foton energiyasi o‘zgarmaydi. Uyop(ν) grafigining qiyaligi h/e ga teng, bu h ni o‘lchash imkonini beradi. Ichki fotoeffektda yarimo‘tkazgichdagi elektronlar yorug‘lik ta’sirida erkin bo‘ladi, modda ichida o‘tkazuvchanlik ortadi (fotorezistor).
E = h·f = 3,31 eV · A = 2.3 eV
Elektronlar uchib chiqadi: Ek = hf − A = 1,01 eV
Qizil chegara: f₀ = A/h ≈ 5,6·10¹⁴ Hz
Raqamli kamera sensorining har bir pikseli kremniy asosida ishlaydi: foton energiyasi taxminan 1,1 eV dan yuqori bo‘lsagina elektronni ozod qiladi, ya’ni to‘lqin uzunligi taxminan 1100 nm dan kichik bo‘lishi kerak. Undan uzunroq infraqizil nur qancha kuchli bo‘lsa ham, shu sensor uchun «ko‘rinmas». Bu fotoeffektdagi qizil chegara g‘oyasiga o‘xshash.
Kamera sensori ishlab chiqaruvchilari materialning chegarasini tanlaydi, quyosh paneli muhandislari foton energiyasi bilan material mosligini hisoblaydi, xavfsizlik tizimi loyihachilari yorug‘lik datchiklarini sozlaydi.
Yorug‘likka javob beradigan uchta qurilmani sanang (masalan, avtomatik tungi chiroq, quyosh batareyali kalkulyator, kamera). Har biri soyada nima qilishini yozing va yorug‘lik ko‘proq bo‘lishi yoki rangi o‘zgarishi nimaga ta’sir qilishini taxmin qiling.
Kalkulyator yoki quyosh batareyasi bor soatga e’tibor bering: yorug‘likni qo‘l bilan yopsangiz, u ishlamay qoladi — bu ichki fotoeffektga misol. Quyoshga to‘g‘ridan to‘g‘ri qaramang, lazer yoki ultrabinafsha lampa bilan tajriba o‘tkazmang.