Fotoelektrik effekt. Fotonlar
Tashqi fotoeffekt — yorug‘lik ta’sirida moddadan elektronlar chiqishi. Tajribada: to‘yinish fototoki yorug‘lik oqimiga to‘g‘ri proporsional; fotoelektronlarning maksimal kinetik energiyasi yorug‘lik intensivligiga emas, chastotaga chiziqli bog‘liq (E_k max = eU_yop); har bir modda uchun minimal chastota ν_min bor — undan past chastotada yorug‘lik qancha kuchli bo‘lmasin, effekt bo‘lmaydi; effekt inersiyasiz. To‘lqin nazariyasi buni tushuntira olmadi, Eynshteyn (1905) esa yorug‘lik fotonlar oqimi, har bir foton hν energiyani bitta elektronga butunlay beradi, deb hisobladi: hν = A + E_k max, bunda A — chiqish ishi. Demak, qizil chegara ν_min = A/h, λ₀ = hc/A; yorug‘lik oqimi ortsa fotonlar soni va fototok ortadi, lekin har bir foton energiyasi o‘zgarmaydi. U_yop(ν) grafigining qiyaligi h/e ga teng, bu h ni o‘lchash imkonini beradi. Ichki fotoeffektda yarimo‘tkazgichdagi elektronlar yorug‘lik ta’sirida erkin bo‘ladi, modda ichida o‘tkazuvchanlik ortadi (fotorezistor).
Kalkulyator yoki quyosh batareyasi bor soatga e’tibor bering: yorug‘likni qo‘l bilan yopsangiz, u ishlamay qoladi — bu ichki fotoeffektga misol. Quyoshga to‘g‘ridan to‘g‘ri qaramang, lazer yoki ultrabinafsha lampa bilan tajriba o‘tkazmang.