ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Radioaloqa va televideniye

Darslar 23–24 · 2 ta dars · N. Sh. Turdiyev, K. A. Tursunmetov, A. G. Ganiyev, K. T. Suyarov, J. E. Usarov, A. K. Avliyoqulov. Fizika 11-sinf, 1-nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2018
24

Teleko‘rsatuvlarning fizik asoslari. Toshkent – televideniye vatani

Darslik: 87–90-betlar
MaqsadTelevideniyening fizik asoslarini (tasvirni signalga aylantirish, modulyatsiya, uzatish, qabul qilish) va to‘g‘ri ko‘rinish chegarasi tushunchasini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
videokamera · video cameratasvir signali · video signalteleminora · television toweryo‘ldosh aloqa · satellite communication
Tushuntirish

Televideniyada tasvir videokamerada elektr signaliga aylantiriladi: kadr juda ko‘p kichik nuqtalarga bo‘linib, ularning yorqinligi ketma-ket signal ko‘rinishida o‘qiladi. Bu video signal kuchaytirilib, generatorning yuqori chastotali tebranishlariga modulyator orqali qo‘shiladi; ovoz signali ham alohida modulyatsiyalanadi, ikkalasi antennaga beriladi. Televizorda antenna signalni qabul qiladi, kirish konturi kerakli kanalga rezonansga sozlanadi, kuchaytirgich va detektor tasvir va ovoz signallarini ajratadi; tasvir ekranga, ovoz karnayga beriladi. Sekundiga 25–30 kadr almashinsa, ko‘z uni uzluksiz harakat sifatida qabul qiladi. Telekanallar tarqatadigan tez tebranishli (o‘nlab-yuzlab MHz va undan yuqori) to‘lqinlar Yer egriligi tufayli faqat to‘g‘ri ko‘rinish chegarasigacha boradi: antenna balandligi h, Yer radiusi R bo‘lsa, masofa taxminan √(2Rh) ga teng, shuning uchun uzatgichlar baland minoralarga o‘rnatiladi yoki signal yo‘ldosh orqali uzatiladi. 1928-yil 26-iyulda Toshkentda B. P. Grabovskiy va I. F. Belyanskiy o‘zlari yaratgan «Telefot» qurilmasi orqali harakatlanayotgan odam tasvirini masofaga uzatib ko‘rsatgan; televideniye ko‘plab mamlakatlarda ko‘plab ixtirochilar sa’y-harakati bilan rivojlangan.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Yer ustidan 36 000 km balandlikdagi sun’iy yo‘ldosh orqali televizion jonli ulanishda signal Yerdan yo‘ldoshga va qaytib tushadi, bu 0,24 s. Savol ham, javob ham shu yo‘lni bosib o‘tgani uchun suhbatda taxminan yarim soniyalik pauza paydo bo‘ladi. To‘lqin tezligi cheklangan, shuning uchun bu pauza muqarrar.

Kim ishlatadi

Teleefir muhandislari sun’iy yo‘ldosh orqali ulanishni sozlaydi, sport translyatsiyasi operatorlari kechikishni hisobga oladi, sun’iy yo‘ldosh aloqa operatorlari signal yo‘lini hisoblaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Jonli ulanishda xabarchi bilan suhbatni tomosha qilsangiz, savol va javob orasidagi pauzani sanab ko‘ring (jimgina «bir-va»). Taxminan yarim soniya yoki undan ko‘proq pauza kutilgan holat.

Namunalar
hdR
Antenna balandligi h = 100 m. Ko‘rinish masofasi d ≈ √(2·R·h) = √(2·6,4·10⁶·100) = √(1,28·10⁹) ≈ 3,6·10⁴ m ≈ 36 km. Balandlik 4 marta oshsa, masofa 2 marta ortadi (≈ 72 km).
Televideniyada sekundiga 25 kadr berilsa, bir kadr 1/25 s = 40 ms davom etadi. Agar har bir kadr 500 000 nuqtadan iborat bo‘lsa, sekundiga 25·500 000 = 12,5·10⁶ nuqta uzatiladi; shuning uchun tasvir signali keng chastota polosasini talab qiladi.
Sinfda faoliyat

Uyda: teleko‘rsatuvda bir soniya davomida ekran ostidan yuguruvchi yozuvni kuzating va telefon kamerasi bilan ekranni suratga olganingizda chiziqlar paydo bo‘lishini ko‘ring (kadr chastotalari mos kelmasligi). Nima uchun shunday bo‘lishini yozing. Televizorni o‘zingiz ochmang: ichida xavfli kuchlanishlar bo‘ladi.

Mashq
1
Televizion signalda tasvir va ovoz qanday uzatiladi?
2
Antenna balandligi 4 marta oshsa, ko‘rinish masofasi necha marta ortadi (d ~ √h)?
3
h = 25 m da ko‘rinish masofasi taxminan necha km? (R = 6400 km, d = √(2Rh))
4
Nima uchun televizion to‘lqinlarni juda uzoqqa yuborish uchun yo‘ldosh yoki baland minora kerak?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliMalikaning motivatsion xatiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →