ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Elektromagnit to‘lqinlar

Darslar 21–22 · 2 ta dars · N. Sh. Turdiyev, K. A. Tursunmetov, A. G. Ganiyev, K. T. Suyarov, J. E. Usarov, A. K. Avliyoqulov. Fizika 11-sinf, 1-nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2018
22

Elektromagnit to‘lqinlarning umumiy xossalari (ikki muhit chegarasida qaytishi va sinishi). To‘lqinni xarakterlovchi asosiy tushuncha va kattaliklar

Darslik: 79–82-betlar
MaqsadElektromagnit to‘lqinlarning qaytishi, sinishi, n = c/v = √(ε) hamda intensivlik I = W/(S·Δt) va uning masofaga bog‘liqligini (I ~ 1/R², I ~ ν⁴) tushuntirish.
Yangi so‘zlar
qaytish va sinish · reflection and refractionto‘lqin uzunligi · wavelengthto‘lqin intensivligi · wave intensitydielektrik singdiruvchanlik · permittivity
Tushuntirish

Elektromagnit to‘lqin ikki muhit chegarasida qaytish (burchaklar teng) va sinish qonunlariga bo‘ysunadi. Metall sirt to‘lqinni deyarli to‘liq qaytaradi: to‘lqin erkin elektronlarni tebrantiradi va ular ikkilamchi to‘lqin chiqaradi; dielektrikdan esa qaytish kam. Magnit xossasiz muhitda to‘lqin tezligi v = c/√ε, shuning uchun sindirish ko‘rsatkichi n = c/v = √ε (ε — dielektrik singdiruvchanlik). To‘lqin bir muhitdan boshqasiga o‘tganda chastota ν o‘zgarmaydi, tezlik va to‘lqin uzunligi o‘zgaradi: λ = v/ν. Intensivlik (nurlanish oqimi zichligi) — to‘lqin tarqalish yo‘nalishiga tik birlik yuzadan birlik vaqtda o‘tuvchi energiya: I = W/(S·Δt), birligi W/m²; I = w·c (w — energiya zichligi). Nuqtaviy manbadan R masofada I = P/(4πR²), ya’ni masofaning kvadratiga teskari proporsional; shuningdek I ~ ν⁴, shuning uchun past chastotali (masalan, 50 Hz tarmoq) toklar amalda nurlanmaydi, yuqori chastotali toklar esa kuchli nurlanadi.

ααβmuhit 2muhit 1
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Sun’iy yo‘ldosh antennasi — egri metall likopcha: u diametri 60 sm bo‘lgan yuzaga tushgan zaif to‘lqin energiyasini fokusdagi 3 sm li qabul qilgichga to‘playdi. Yuzalar nisbati (60/3)² = 400, ya’ni qabul qilgichning o‘zi to‘playdigan energiyadan nazariy jihatdan 400 marta ko‘p. Metall to‘lqinni deyarli to‘liq qaytargani uchun bu ishlaydi.

Kim ishlatadi

Aloqa muhandislari antenna likopchalarini sun’iy yo‘ldoshga yo‘naltiradi, radioastronomlar kuchsiz kosmik signallarni yig‘uvchi katta teleskoplar quradi, radar mutaxassislari qaytgan to‘lqinni qabul qiladi.

Bugun sinab ko‘ring

Yaqin atrofdagi uylarda sun’iy yo‘ldosh likopchalarini kuzating: ularning hammasi taxminan bir tomonga qarashini va qabul qilgich likopcha oldida turishini payqang. Nima uchun bir tomonga qarashini yozing.

Namunalar
ν = 1 GHz li to‘lqin havoda: λ = 3·10⁸/10⁹ = 0,3 m. ε = 4 bo‘lgan muhitda v = c/√4 = 1,5·10⁸ m/s, n = 2, chastota o‘sha 1 GHz, λ’ = v/ν = 0,15 m.
R, mI510152025300I(R)0,08 W/m²0,02 W/m²
Quvvati 100 W bo‘lgan nuqtaviy manba, R = 10 m da I = P/(4πR²) = 100/(4·3,14·100) ≈ 0,08 W/m². R = 20 m da masofa 2 marta ortgani uchun I 4 marta kamayadi: ≈ 0,02 W/m².
Sinfda faoliyat

Metall idish yoki folga, plastik buyum va radio (o‘qituvchi bilan sinash): o‘rta to‘lqin radiosining antennasi yo‘liga metall plitani qo‘ysangiz, signal pasayishini kuzating. Plastik varaq bilan solishtiring va qaytish/yutilishni izohlang. Mikroto‘lqinli pechga hech narsa solib tajriba qilmang.

Mashq
1
To‘lqin bir muhitdan boshqasiga o‘tganda qaysi kattalik o‘zgarmaydi?
2
I = w·c, w = 2·10⁻⁸ J/m³. Intensivlik necha W/m²? (c = 3·10⁸ m/s)
3
Manbadan masofa 3 marta ortsa, intensivlik necha marta kamayadi?
4
ε = 9 bo‘lgan muhitning sindirish ko‘rsatkichi nechaga teng?
5
Nima uchun maishiy 50 Hz o‘zgaruvchan tok simlari deyarli elektromagnit to‘lqin chiqarmaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliAnvarning tayyorgarlik rejasiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →