Bir jinsli magnit maydonning tokli ramkani aylantiruvchi momenti
Magnit maydonda turgan tokli ramkaning ikki qarama-qarshi tomoniga kattaligi bir xil, yo‘nalishi qarama-qarshi bo‘lgan Amper kuchlari (F = I·B·l) ta’sir qiladi, ya’ni ramkaga juft kuch ta’sir qiladi. Bu juft aylanish o‘qiga nisbatan moment hosil qiladi: bir o‘ramli ramka uchun M = I·B·S·sinα, N o‘ramli g‘altak uchun M = N·I·B·S·sinα, bunda α — B bilan ramka normali orasidagi burchak. Moment eng katta (Mmax = N·I·B·S) bo‘ladi, agar ramka tekisligi maydonga parallel (α = 90°); ramka tekisligi maydonga tik bo‘lsa (α = 0°), moment nolga teng va ramka muvozanatda turadi. Tok yo‘nalishi o‘zgarsa, moment ham teskari tomonga yo‘nalib, ramka teskari tomonga buriladi. Magnitoelektrik tizimli ampermetrlarda ramka prujinalar bilan ushlab turiladi: burilish burchagi tok kuchiga proporsional bo‘ladi; o‘zgarmas tok dvigatellarining ishlashi ham shu tamoyilga asoslangan.
Kichik motor g‘altagida 100 o‘ram bor, yuzi 4 sm², maydon induksiyasi 0,1 T, tok 0,25 A. G‘altak tekisligi maydonga parallel bo‘lganda aylantiruvchi moment M = NIBS = 100·0,25·0,1·4·10⁻⁴ = 1 mN·m. G‘altak maydonga perpendikulyar bo‘lganda esa moment nol, shuning uchun motorlarda tok yo‘nalishini har yarim aylanishda almashtiradigan kollektor bor.
Elektr motor loyihachilari g‘altak va magnit o‘lchamini tanlaydi, asboblar ishlab chiqaruvchilar strelkali o‘lchagichlarda burchak tokka mutanosib bo‘lishini ta’minlaydi, robototexnika muhandislari kichik motorlarning momentini hisoblaydi.
Eshikni ilgak yonidan, so‘ng dastasidan bir xil yengil kuch bilan itarib ko‘ring: qaysi biri osonroq ochilishini sezing. Moment = kuch × yelka; g‘altakda esa moment burchakka ham bog‘liq, M ∝ sin α.
Ish stolida: tok manbasiz, tayyor o‘quv modeli (o‘qituvchi ko‘rsatadigan magnitoelektrik asbob yoki o‘yinchoq elektr dvigatel) tuzilishiga qarang: doimiy magnit, ramka va prujinani toping. Ular qaysi vazifani bajarishini daftaringizga yozing. Tokli tajribalarni faqat o‘qituvchi past kuchlanishli batareya bilan o‘tkazadi; uy elektr tarmog‘i bilan hech qanday tajriba qilmang.