ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Magnit maydon va tokli ramka

Darslar 1–2 · 2 ta dars · N. Sh. Turdiyev, K. A. Tursunmetov, A. G. Ganiyev, K. T. Suyarov, J. E. Usarov, A. K. Avliyoqulov. Fizika 11-sinf, 1-nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2018
2

Bir jinsli magnit maydonning tokli ramkani aylantiruvchi momenti

Darslik: 7–9-betlar
MaqsadMagnit maydonda tokli ramkaga ta’sir qiluvchi aylantiruvchi moment M = N·I·B·S·sinα ni tushuntirish va uning texnik qo‘llanilishini bilish.
Yangi so‘zlar
Amper kuchi · Ampère forceaylantiruvchi moment · torquejuft kuch · couple of forcesmagnitoelektrik asbob · moving-coil meter
Tushuntirish

Magnit maydonda turgan tokli ramkaning ikki qarama-qarshi tomoniga kattaligi bir xil, yo‘nalishi qarama-qarshi bo‘lgan Amper kuchlari (F = I·B·l) ta’sir qiladi, ya’ni ramkaga juft kuch ta’sir qiladi. Bu juft aylanish o‘qiga nisbatan moment hosil qiladi: bir o‘ramli ramka uchun M = I·B·S·sinα, N o‘ramli g‘altak uchun M = N·I·B·S·sinα, bunda α — B bilan ramka normali orasidagi burchak. Moment eng katta (Mmax = N·I·B·S) bo‘ladi, agar ramka tekisligi maydonga parallel (α = 90°); ramka tekisligi maydonga tik bo‘lsa (α = 0°), moment nolga teng va ramka muvozanatda turadi. Tok yo‘nalishi o‘zgarsa, moment ham teskari tomonga yo‘nalib, ramka teskari tomonga buriladi. Magnitoelektrik tizimli ampermetrlarda ramka prujinalar bilan ushlab turiladi: burilish burchagi tok kuchiga proporsional bo‘ladi; o‘zgarmas tok dvigatellarining ishlashi ham shu tamoyilga asoslangan.

•×BFF
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Kichik motor g‘altagida 100 o‘ram bor, yuzi 4 sm², maydon induksiyasi 0,1 T, tok 0,25 A. G‘altak tekisligi maydonga parallel bo‘lganda aylantiruvchi moment M = NIBS = 100·0,25·0,1·4·10⁻⁴ = 1 mN·m. G‘altak maydonga perpendikulyar bo‘lganda esa moment nol, shuning uchun motorlarda tok yo‘nalishini har yarim aylanishda almashtiradigan kollektor bor.

Kim ishlatadi

Elektr motor loyihachilari g‘altak va magnit o‘lchamini tanlaydi, asboblar ishlab chiqaruvchilar strelkali o‘lchagichlarda burchak tokka mutanosib bo‘lishini ta’minlaydi, robototexnika muhandislari kichik motorlarning momentini hisoblaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Eshikni ilgak yonidan, so‘ng dastasidan bir xil yengil kuch bilan itarib ko‘ring: qaysi biri osonroq ochilishini sezing. Moment = kuch × yelka; g‘altakda esa moment burchakka ham bog‘liq, M ∝ sin α.

Namunalar
N = 50 o‘ramli g‘altak (S = 40 cm² = 4·10⁻³ m²) B = 0,2 T maydonda, tekisligi maydonga parallel. I = 0,5 A bo‘lsa, M = N·I·B·S = 50·0,5·0,2·4·10⁻³ = 0,02 N·m = 20 mN·m.
Bn30°
Bir o‘ramli ramka (S = 0,01 m²), I = 2 A, B = 0,5 T; ramka normali maydon bilan 30° tashkil qiladi. M = I·B·S·sinα = 2·0,5·0,01·0,5 = 5·10⁻³ N·m = 5 mN·m. Burchak 90° bo‘lganda moment ikki marta katta: 10 mN·m.
Sinfda faoliyat

Ish stolida: tok manbasiz, tayyor o‘quv modeli (o‘qituvchi ko‘rsatadigan magnitoelektrik asbob yoki o‘yinchoq elektr dvigatel) tuzilishiga qarang: doimiy magnit, ramka va prujinani toping. Ular qaysi vazifani bajarishini daftaringizga yozing. Tokli tajribalarni faqat o‘qituvchi past kuchlanishli batareya bilan o‘tkazadi; uy elektr tarmog‘i bilan hech qanday tajriba qilmang.

Mashq
1
Ramkaning qaysi vaziyatida aylantiruvchi moment eng katta bo‘ladi?
2
N = 100, I = 0,1 A, B = 0,05 T, S = 10 cm² bo‘lgan g‘altakning maksimal momenti necha mN·m?
3
I = 4 A, B = 0,25 T, S = 0,02 m², N = 1, α = 90°. Moment necha mN·m?
4
Nima uchun ampermetrda ramka prujinalar bilan ushlab turiladi va strelka burilish burchagi tok kuchini ko‘rsatadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBitiruvchi yilining birinchi rejasiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →