ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Astronomiya

Kosmonavtika elementlari: tarix va raketa harakati

Darslar 63–64 · 2 ta dars · M. Mamadazimov. Astronomiya 11-sinf, 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI» MCHJ, Toshkent, 2018
64

Raketa harakati qonunlari. Raketaning tortish kuchi

Darslik: 138–140-betlar
MaqsadRaketa harakatini harakat miqdorining saqlanishi bilan tushuntirish, tortish kuchi va Siolkovskiy formulasi bo‘yicha oddiy hisoblar bajarish.
Yangi so‘zlar
tortish kuchi · thrustoqib chiqish tezligi · exhaust velocitySiolkovskiy formulasi · Tsiolkovsky’s formulasolishtirma impuls · specific impulse
Tushuntirish

Raketa havosiz fazoda ham harakatlanadi: u o‘z massasining bir qismini katta tezlik bilan orqaga otib, harakat miqdorining saqlanishi (Nyutonning 3-qonuni) hisobiga oldinga siljiydi. Gazlarning raketaga nisbatan oqib chiqish tezligi u, sekundiga sarflanadigan massa μ = dm/dt bo‘lsa, tortish kuchi F = u · μ (vakuumda). Raketa tezligi o‘zgarishi Siolkovskiy formulasi bilan beriladi: Δv = u · ln(M₀ / M₁), bunda M₀ – boshlang‘ich, M₁ – yoqilg‘i sarflangandan keyingi massa. Demak, oqib chiqish tezligi va massalar nisbati qancha katta bo‘lsa, Δv shuncha katta. Solishtirma impuls I = u / g₀ (sekundlarda): kerosin–kislorod ≈ 300–350 s, vodorod–kislorod ≈ 450 s. Past Yer orbitasiga chiqish uchun ≈ 9–10 km/s tezlik kerak (yo‘qotishlar bilan), bitta pog‘onali raketa buni bajara olmaydi, shuning uchun ko‘p pog‘onali raketalar ishlatiladi.

gaz oqimi, uraketa tezligi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Bog‘ shlangini to‘liq quvvat bilan ochganda u orqaga siltanadi: suv oldinga otilib chiqadi, shlang esa teskari tomonga itariladi. Shlangdan qancha ko‘p suv qanchalik tez otilsa, itarish shunchalik kuchli bo‘ladi.

Kim ishlatadi

Raketa muhandislari harakat miqdorini hisoblaydi, o‘t o‘chiruvchilar kuchli suv oqimining orqaga itarishini hisobga oladi, suv skuteri loyihachilari reaktiv itarishdan foydalanadi.

Bugun sinab ko‘ring

Suzuvchining devordan itarilishi, o‘quvchining sakrashi va eshkak eshayotgan qayiq uchun ta’sir va aks ta’sir kuchlari o‘qlarini chizib, har birining qaysi tomonga harakatlanishini yozing.

Namunalar
★Esda tuting
F = u · μ (tortish kuchi)
u = 3000 m/s, μ = 100 kg/s: F = 3000 · 100 = 300 000 N = 300 kN.
★Esda tuting
Δv = u · ln(M₀ / M₁)
u = 4 km/s va ln(M₀ / M₁) = 2 (nisbat ≈ 7,4): Δv = 4 · 2 = 8 km/s – orbitaga chiqish uchun deyarli yetarli, lekin yo‘qotishlar uchun ko‘proq kerak.
Sinfda faoliyat

Xavfsiz tajriba: puflangan ballonni ipga o‘tkazib, havo chiqib ketganda ballonning teskari tomonga harakatlanishini kuzating (kattalar bilan). Raketa yoqilg‘isini uyda yasashga HECH QACHON urinmang – portlash xavfi.

Mashq
1
Raketa havosiz fazoda nima hisobiga harakatlanadi?
2
u = 2500 m/s, μ = 200 kg/s. F necha N? (2500 · 200)
3
u = 3 km/s, ln(M₀ / M₁) = 3. Δv necha km/s? (3 · 3)
4
Nima uchun orbitaga chiqish uchun ko‘p pog‘onali raketa kerak?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliO‘n ikki yil qutisiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →