Raketa harakati qonunlari. Raketaning tortish kuchi
Raketa havosiz fazoda ham harakatlanadi: u o‘z massasining bir qismini katta tezlik bilan orqaga otib, harakat miqdorining saqlanishi (Nyutonning 3-qonuni) hisobiga oldinga siljiydi. Gazlarning raketaga nisbatan oqib chiqish tezligi u, sekundiga sarflanadigan massa μ = dm/dt bo‘lsa, tortish kuchi F = u · μ (vakuumda). Raketa tezligi o‘zgarishi Siolkovskiy formulasi bilan beriladi: Δv = u · ln(M₀ / M₁), bunda M₀ – boshlang‘ich, M₁ – yoqilg‘i sarflangandan keyingi massa. Demak, oqib chiqish tezligi va massalar nisbati qancha katta bo‘lsa, Δv shuncha katta. Solishtirma impuls I = u / g₀ (sekundlarda): kerosin–kislorod ≈ 300–350 s, vodorod–kislorod ≈ 450 s. Past Yer orbitasiga chiqish uchun ≈ 9–10 km/s tezlik kerak (yo‘qotishlar bilan), bitta pog‘onali raketa buni bajara olmaydi, shuning uchun ko‘p pog‘onali raketalar ishlatiladi.
Bog‘ shlangini to‘liq quvvat bilan ochganda u orqaga siltanadi: suv oldinga otilib chiqadi, shlang esa teskari tomonga itariladi. Shlangdan qancha ko‘p suv qanchalik tez otilsa, itarish shunchalik kuchli bo‘ladi.
Raketa muhandislari harakat miqdorini hisoblaydi, o‘t o‘chiruvchilar kuchli suv oqimining orqaga itarishini hisobga oladi, suv skuteri loyihachilari reaktiv itarishdan foydalanadi.
Suzuvchining devordan itarilishi, o‘quvchining sakrashi va eshkak eshayotgan qayiq uchun ta’sir va aks ta’sir kuchlari o‘qlarini chizib, har birining qaysi tomonga harakatlanishini yozing.
Xavfsiz tajriba: puflangan ballonni ipga o‘tkazib, havo chiqib ketganda ballonning teskari tomonga harakatlanishini kuzating (kattalar bilan). Raketa yoqilg‘isini uyda yasashga HECH QACHON urinmang – portlash xavfi.