ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Astronomiya

Tumanliklar va tashqi galaktikalar

Darslar 58–59 · 2 ta dars · M. Mamadazimov. Astronomiya 11-sinf, 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI» MCHJ, Toshkent, 2018
59

Tashqi galaktikalar. Galaktikalarning sinflari va spektrlari

Darslik: 126–128-betlar
MaqsadGalaktikalar sinflarini (Xabbl tasnifi), Mahalliy guruhni va galaktikalar masofasini baholash usullarini bilish.
Yangi so‘zlar
elliptik galaktika · elliptical galaxyspiral galaktika · spiral galaxyMahalliy guruh · Local GroupAndromeda galaktikasi · Andromeda Galaxy
Tushuntirish

1920-yillarda Xabbl «tumanliklar» ning ko‘pchiligi alohida galaktikalar ekanini (1924, Andromeda sefeidlari) isbotlab, ularni shakli bo‘yicha tasnifladi: elliptik (E0–E7; qari yulduzlar, qizg‘ish, gazi kam), spiral (S va to‘silgan SB; shoxlarda yosh ko‘k yulduzlar va gaz), linzasimon (S0) va tartibsiz (Irr). Bizning Galaktikamiz Mahalliy guruhga kiradi (≈ 80 ga yaqin galaktika): eng yirigi Andromeda (M31, ≈ 2,5 mln yorug‘lik yili, bizga ≈ 110 km/s tezlikda yaqinlashmoqda va milliardlab yildan keyin Somon Yo‘li bilan qo‘shilishi mumkin), Uchburchak (M33), Katta va Kichik Magellan bulutlari. Galaktikalar massasi ≈ 10⁷–10¹³ M☉. Kuzatiladigan Koinotda yuzlab milliardlab galaktika bor deb baholanadi; Xabbl Ultra Chuqur Maydoni kichik bir osmon bo‘lagida o‘n minglab galaktikani ko‘rsatgan. Masofa sefeidlar, Ia turi o‘ta yangi yulduzlar va qizil siljish bilan baholanadi; «Jeyms Uebb» teleskopi 14 dan ortiq qizil siljishli galaktikalarni topgan, ya’ni Koinot yoshi bir necha yuz million yil bo‘lgan davrdagi galaktikalarni.

elliptik (E0–E7)spiral (S, SB)linzasimon (S0)tartibsiz (Irr)Galaktikalar
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Ko‘ngillilar loyihalarida minglab galaktika suratlari odamlar tomonidan shakliga qarab saralanadi: spiral, elliptik yoki tartibsiz. Xabbl ham shunday qilgan: avval ko‘rinishiga qarab guruhlarga bo‘lgan. Saralash umumiy xususiyatlarni topishning birinchi qadami.

Kim ishlatadi

Botaniklar o‘simliklarni shakliga qarab guruhlaydi, kutubxonachilar kitoblarni mavzusi bo‘yicha saralaydi, astronomlar galaktikalarni ko‘rinishiga qarab tasniflaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Oltita bargni shakliga qarab guruhlarga ajrating va har bir guruh uchun umumiy belgini yozing. Tanish bo‘lmagan o‘simliklarga qo‘l tegizmang.

Namunalar
Andromeda ≈ 2,5 mln yorug‘lik yili uzoqda: biz uni ≈ 2,5 mln yil oldingi holida ko‘ramiz – o‘shanda Yerda odamlar (Homo) urug‘ining ilk vakillari endigina paydo bo‘layotgan edi.
Tasniflash: shoxlari bor, markazida to‘sin, ko‘k yulduzlar ko‘p – SB (to‘silgan spiral); silliq, qizg‘ish, shoxsiz – elliptik.
Sinfda faoliyat

Galaktika turlarini ishonchli onlayn katalogdan (masalan, NASA/ESA suratlari) topib, 6 ta galaktikani E, S, SB, Irr turlariga ajrating va har birining belgisini yozing.

Mashq
1
Xabbl tasnifidagi asosiy galaktika turlari qaysilar?
2
Andromeda 2,5 mln yorug‘lik yili uzoqda. Uning nuri necha yilda yetadi?
3
Nima uchun elliptik galaktikalar qizg‘ish ko‘rinadi?
4
Xabbl 1924-yilda nimani isbotladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliXotira daftari bobo-buvilar uchunHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →