Yulduzlar evolutsiyasi. Neytron yulduzlar va «qora o‘ralar»
Yulduz gaz-chang bulutining siqilishidan tug‘iladi: protoyulduz, so‘ng yadroda vodorod yonishi boshlanadi – bosh ketma-ketlik. Vodorod tugagach yulduz qizil gigantga aylanadi. Massasi ≲ 8 M☉ bo‘lgan yulduz (Quyosh ham) tashqi qatlamlarini planetar tumanlik sifatida tashlab, oq mittiga aylanadi (massasi ≤ 1,4 M☉ – Chandrasekar chegarasi). Massivroq yulduz o‘ta yangi yulduz sifatida portlaydi; qoldiq yadro massasi ≈ 1,4–2,2 M☉ bo‘lsa neytron yulduz (radiusi ≈ 10–12 km, zichligi ≈ 10¹⁷ kg/m³; aylanuvchi bo‘lsa pulsar – 1967-yilda Jocelyn Bell topgan), undan massiv bo‘lsa qora tuynuk – tortishishi shunchalik kuchliki, hatto yorug‘lik ham chiqa olmaydi. Qora tuynukning chegarasi – voqealar gorizonti, uning radiusi Rs = 2GM / c² ≈ 3 km · (M / M☉). Tuynuklar to‘qnashganda tortishish to‘lqinlari paydo bo‘ladi (birinchi marta 2015-yil 14-sentyabrda qayd etilgan); Galaktikamiz markazida ≈ 4 mln M☉ li qora tuynuk (Sgr A*) bor. Quyosh yana ≈ 5 mlrd yildan so‘ng qizil gigant, so‘ng oq mittiga aylanadi.
| Yulduz massasi | Yakuni |
|---|---|
| ≲ 8 M☉ (Quyosh ham) | planetar tumanlik → oq mitti (≤ 1,4 M☉) |
| massivroq | o‘ta yangi yulduz → yadro ≈ 1,4–2,2 M☉ bo‘lsa neytron yulduz, kattaroq bo‘lsa qora tuynuk |
Qalam grafiti uglerodan iborat, mixning temiri esa temirdan. Bu atomlar Quyosh paydo bo‘lishidan ancha oldin yulduzlar ichida hosil bo‘lgan va ularning portlashi bilan kosmosga tarqalgan. Biz ishlatadigan moddalarning ko‘pi yulduzlarning «qoldig‘i».
Astrofiziklar elementlarning yulduzlarda qanday hosil bo‘lishini o‘rganadi, materialshunoslar metallarning xossalarini tahlil qiladi, kimyo o‘qituvchilari elementlarning kelib chiqishini tushuntiradi.
Qalamning grafitiga qarab, u qaysi elementdan iboratligini va bu element qayerda hosil bo‘lganini bir jumlada yozing. Qalamni og‘izga olmang.
Qora tuynuk modelini bilvosita ko‘rsatish: tekis cho‘zilgan mato (yoki rezina) ustiga og‘ir yuk qo‘yilsa, mato egiladi va yengil sharchalar unga qarab dumalaydi – tortishishning o‘xshashligi (to‘liq aniq emas). Sharlar og‘ir bo‘lsa, ehtiyot bo‘ling.