ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Astronomiya

O‘zgaruvchan yulduzlar va yulduzlar evolutsiyasi

Darslar 54–55 · 2 ta dars · M. Mamadazimov. Astronomiya 11-sinf, 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI» MCHJ, Toshkent, 2018
55

Yulduzlar evolutsiyasi. Neytron yulduzlar va «qora o‘ralar»

Darslik: 118–120-betlar
MaqsadYulduzlar evolutsiyasi bosqichlarini, oq mitti, neytron yulduz va qora tuynuk paydo bo‘lishini tushuntirish hamda Shvartsshild radiusini hisoblash.
Yangi so‘zlar
protoyulduz · protostarneytron yulduz · neutron starqora tuynuk · black holeShvartsshild radiusi · Schwarzschild radius
Tushuntirish

Yulduz gaz-chang bulutining siqilishidan tug‘iladi: protoyulduz, so‘ng yadroda vodorod yonishi boshlanadi – bosh ketma-ketlik. Vodorod tugagach yulduz qizil gigantga aylanadi. Massasi ≲ 8 M☉ bo‘lgan yulduz (Quyosh ham) tashqi qatlamlarini planetar tumanlik sifatida tashlab, oq mittiga aylanadi (massasi ≤ 1,4 M☉ – Chandrasekar chegarasi). Massivroq yulduz o‘ta yangi yulduz sifatida portlaydi; qoldiq yadro massasi ≈ 1,4–2,2 M☉ bo‘lsa neytron yulduz (radiusi ≈ 10–12 km, zichligi ≈ 10¹⁷ kg/m³; aylanuvchi bo‘lsa pulsar – 1967-yilda Jocelyn Bell topgan), undan massiv bo‘lsa qora tuynuk – tortishishi shunchalik kuchliki, hatto yorug‘lik ham chiqa olmaydi. Qora tuynukning chegarasi – voqealar gorizonti, uning radiusi Rs = 2GM / c² ≈ 3 km · (M / M☉). Tuynuklar to‘qnashganda tortishish to‘lqinlari paydo bo‘ladi (birinchi marta 2015-yil 14-sentyabrda qayd etilgan); Galaktikamiz markazida ≈ 4 mln M☉ li qora tuynuk (Sgr A*) bor. Quyosh yana ≈ 5 mlrd yildan so‘ng qizil gigant, so‘ng oq mittiga aylanadi.

Qizil gigantdan keyin
Yulduz massasiYakuni
≲ 8 M☉ (Quyosh ham)planetar tumanlik → oq mitti (≤ 1,4 M☉)
massivroqo‘ta yangi yulduz → yadro ≈ 1,4–2,2 M☉ bo‘lsa neytron yulduz, kattaroq bo‘lsa qora tuynuk
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Qalam grafiti uglerodan iborat, mixning temiri esa temirdan. Bu atomlar Quyosh paydo bo‘lishidan ancha oldin yulduzlar ichida hosil bo‘lgan va ularning portlashi bilan kosmosga tarqalgan. Biz ishlatadigan moddalarning ko‘pi yulduzlarning «qoldig‘i».

Kim ishlatadi

Astrofiziklar elementlarning yulduzlarda qanday hosil bo‘lishini o‘rganadi, materialshunoslar metallarning xossalarini tahlil qiladi, kimyo o‘qituvchilari elementlarning kelib chiqishini tushuntiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Qalamning grafitiga qarab, u qaysi elementdan iboratligini va bu element qayerda hosil bo‘lganini bir jumlada yozing. Qalamni og‘izga olmang.

Namunalar
★Esda tuting
Rs = 2GM / c² ≈ 3 km · (M / M☉)
Quyosh qora tuynuk bo‘lsa Rs ≈ 3 km; 10 M☉ li tuynukniki Rs ≈ 3 · 10 = 30 km.
Sgr A* massasi ≈ 4 000 000 M☉: Rs ≈ 3 · 4 000 000 = 12 000 000 km – Quyosh radiusidan (≈ 0,7 mln km) ≈ 17 marta katta.
Sinfda faoliyat

Qora tuynuk modelini bilvosita ko‘rsatish: tekis cho‘zilgan mato (yoki rezina) ustiga og‘ir yuk qo‘yilsa, mato egiladi va yengil sharchalar unga qarab dumalaydi – tortishishning o‘xshashligi (to‘liq aniq emas). Sharlar og‘ir bo‘lsa, ehtiyot bo‘ling.

Mashq
1
Quyosh o‘z umrini qanday yakunlaydi?
2
20 M☉ li tuynuk uchun Rs ≈ 3 km · 20 necha km?
3
Nima uchun neytron yulduz juda zich?
4
Qora tuynukni to‘g‘ridan-to‘g‘ri ko‘rib bo‘lmasa, uning mavjudligini qanday bilamiz?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliZarinaning yozgi rejasiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →