Yulduzlar evolutsiyasi. Neytron yulduzlar va «qora o‘ralar»
Yulduz gaz-chang bulutining siqilishidan tug‘iladi: protoyulduz, so‘ng yadroda vodorod yonishi boshlanadi – bosh ketma-ketlik. Vodorod tugagach yulduz qizil gigantga aylanadi. Massasi ≲ 8 M☉ bo‘lgan yulduz (Quyosh ham) tashqi qatlamlarini planetar tumanlik sifatida tashlab, oq mittiga aylanadi (massasi ≤ 1,4 M☉ – Chandrasekar chegarasi). Massivroq yulduz o‘ta yangi yulduz sifatida portlaydi; qoldiq yadro massasi ≈ 1,4–2,2 M☉ bo‘lsa neytron yulduz (radiusi ≈ 10–12 km, zichligi ≈ 10¹⁷ kg/m³; aylanuvchi bo‘lsa pulsar – 1967-yilda Jocelyn Bell topgan), undan massiv bo‘lsa qora tuynuk – tortishishi shunchalik kuchliki, hatto yorug‘lik ham chiqa olmaydi. Qora tuynukning chegarasi – voqealar gorizonti, uning radiusi R_s = 2GM / c² ≈ 3 km · (M / M☉). Tuynuklar to‘qnashganda tortishish to‘lqinlari paydo bo‘ladi (birinchi marta 2015-yil 14-sentyabrda qayd etilgan); Galaktikamiz markazida ≈ 4 mln M☉ li qora tuynuk (Sgr A*) bor. Quyosh yana ≈ 5 mlrd yildan so‘ng qizil gigant, so‘ng oq mittiga aylanadi.
Qora tuynuk modelini bilvosita ko‘rsatish: tekis cho‘zilgan mato (yoki rezina) ustiga og‘ir yuk qo‘yilsa, mato egiladi va yengil sharchalar unga qarab dumalaydi – tortishishning o‘xshashligi (to‘liq aniq emas). Sharlar og‘ir bo‘lsa, ehtiyot bo‘ling.