ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Astronomiya

Qo‘shaloq yulduzlar va ularning massalari

Darslar 52–53 · 2 ta dars · M. Mamadazimov. Astronomiya 11-sinf, 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI» MCHJ, Toshkent, 2018
53

Yulduzlarning massalarini hisoblash

Darslik: 113–114-betlar
MaqsadQo‘shaloq yulduzlarning massalarini Kepler uchinchi qonunining umumlashgan shakli bilan hisoblash.
Yangi so‘zlar
massa yig‘indisi · total masskatta yarim o‘q · semi-major axisorbita davri · orbital periodmassa nisbati · mass ratio
Tushuntirish

Qo‘shaloq yulduzlar uchun Kepler uchinchi qonuni quyidagicha: M₁ + M₂ = a³ / P², bu yerda a – nisbiy orbitaning katta yarim o‘qi (AB), P – davr (yil), massalar Quyosh massasida chiqadi. Masalan, Sirius sistemasida a ≈ 19,8 AB, P ≈ 50,1 yil, bundan M₁ + M₂ ≈ 3,1 M☉ (aslida Sirius A ≈ 2,06 M☉, Sirius B ≈ 1,02 M☉). Alohida massalarni topish uchun massa markazi bo‘yicha M₁ / M₂ = a₂ / a₁ nisbatidan foydalaniladi (a₁ + a₂ = a): yulduz massa markazidan qancha yaqin bo‘lsa, shuncha massiv. Natijada yulduzlar massalari ≈ 0,08 dan ≈ 150 M☉ gacha ekani aniqlangan va massa–yorqinlik munosabati (L ∝ M³·⁵) ana shunday ma’lumotlar bilan o‘rnatilgan. Massani bunday bevosita o‘lchab bo‘lmaydigan yakka yulduzlar uchun massa spektr va yorqinlikdan modelga ko‘ra baholanadi.

ƒFormula
M₁ + M₂ = a³ / P²
a – AB, P – yil; massalar Quyosh massasida
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Arg‘imchoqda ikki bola muvozanat nuqtasini topishga urinadi. Ularning og‘irliklari farq qilsa, ikkalasi ham tebranmay turadigan nuqta o‘rtada emas, boshqa joyda bo‘ladi. Shu nuqta qayerdaligi ularning og‘irliklari nisbatini ko‘rsatadi.

Kim ishlatadi

Kran va yuk mashinalarini yuklovchi mutaxassislar yukni muvozanatda joylashtiradi, o‘yin maydonchalari loyihachilari arg‘imchoqlarni hisoblaydi, astronomlar juft yulduzlar massasini topadi.

Bugun sinab ko‘ring

Chizg‘ichni qalam ustida muvozanatlang, bir uchiga bitta tanga, ikkinchi uchiga ikkita ustma-ust tanga qo‘ying va muvozanat nuqtasini toping.

Namunalar
a = 16 AB, P = 32 yil: M₁ + M₂ = 16³ : 32² = 4096 : 1024 = 4 M☉.
a₁a₂(massa markazi C)CAB
M₁ + M₂ = 4 M☉ va a₁ : a₂ = 1 : 3 bo‘lsa, M₁ : M₂ = 3 : 1: M₁ = 3 M☉, M₂ = 1 M☉.
Sinfda faoliyat

Hisob: Alfa Kentavr sistemasi uchun a ≈ 23,4 AB, P ≈ 79,9 yil: a³ va P² ni kalkulyatorda hisoblab, jami massa ≈ 2 M☉ chiqishini tekshiring.

Mashq
1
Qo‘shaloq yulduzlar massa yig‘indisi formulasi qanday?
2
a = 8 AB, P = 16 yil: a³ / P² = 512 : 256 = ? M☉
3
Massa markazi kattaroq massali yulduzga yaqinmi yoki uzoqmi? Nima uchun?
4
Nima uchun qo‘shaloq yulduzlar astronomiyada muhim?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYakuniy tayyorgarlik rejasiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →