☰ Mundarija · Astronomiya

Yulduz rangi va absolut kattaligi

Darslar 48–49 · 2 ta dars · M. Mamadazimov. Astronomiya 11-sinf, 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI» MCHJ, Toshkent, 2018
49

Yulduzning absolut kattaligi va uning yorqinligi bilan bog‘liqligi

Darslik: 106–107-betlar
MaqsadAbsolut yulduz kattaligi, masofa moduli va yorqinlik orasidagi bog‘lanishni qo‘llash.
Yangi so‘zlar
absolut kattalik · absolute magnitudemasofa moduli · distance modulusyorqinlik · luminositystandart masofa · standard distance
Tushuntirish

Ko‘rinma kattalik m yulduz haqiqiy yorqinligini ko‘rsatmaydi, chunki masofaga bog‘liq. Absolut kattalik M – yulduz 10 pk masofada bo‘lganda ko‘rinadigan kattaligi; u yulduzlarni bir xil masofaga keltirib taqqoslaydi. Bog‘lanish: m – M = 5 lg d – 5 (d parsekda); m – M masofa moduli deyiladi. Demak d = 10 pk bo‘lsa m = M; d = 100 pk bo‘lsa m – M = 5. Quyoshning absolut kattaligi M☉ ≈ +4,8, shu sababli 10 pk dan Quyosh oddiy ko‘z bilan qorong‘i osmonda ko‘rinadigan xira yulduz bo‘lardi. Yorqinlik L uchun: kattalik farqi 5 bo‘lsa yorqinlik 100 marta farq qiladi, ya’ni L / L☉ = 10^(0,4 · (M☉ – M)). Masalan, M = –0,2 bo‘lgan yulduz Quyoshdan 5 kattalikka, ya’ni ≈ 100 marta yorqinroq. Eng yorqin yulduzlarda M ≈ –8 … –10 (≈ 10⁵–10⁶ L☉), eng xira yulduzlarda M ≈ +16 va undan katta (≈ 10⁻⁵ L☉ va undan kam).

Namunalar
Yulduz d = 100 pk da m = 3: m – M = 5 · 2 – 5 = 5, demak M = 3 – 5 = –2.
Quyosh (M = 4,8) 100 pk da m = 4,8 + 5 = 9,8 bo‘lardi – ko‘z bilan ko‘rinmaydi, durbin kerak.
Sinfda faoliyat

Daftarda Sirius (m = –1,46, d = 2,64 pk), Vega va Qutb yulduzi uchun planetariy dasturidan m va d ni topib, M ni hisoblang; natijani Quyosh M = 4,8 bilan solishtiring.

Mashq
1
Absolut kattalik nima?
2
d = 1000 pk, m – M = 5 lg d – 5 = ?
3
M = 4,8 va M = –5,2 bo‘lgan yulduzlar: ikkinchisi necha marta yorqin? (10 kattalik farq = 100 · 100)
4
Nima uchun m yulduz yorqinligi o‘lchovi emas?