Yulduzlarning o‘lchamlari va fizik parametrlarini aniqlash
Yulduz radiusini bevosita o‘lchash qiyin (faqat eng yaqin va yirik yulduzlarni interferometr ko‘rsatadi, masalan Betelgeyze, 1920-yil Maykelson), shuning uchun u L = 4πR² σT⁴ formulasidan topiladi. Quyosh bilan taqqoslab: R / R☉ = √(L / L☉) · (T☉ / T)². Demak, bir xil temperaturada yorqinroq yulduz kattaroq; bir xil yorqinlikda sovuqroq yulduz kattaroq (qizil gigantlar). Yulduz radiuslari keng oraliqda: neytron yulduz ≈ 10–12 km, oq mitti ≈ Yer o‘lchamida (≈ 0,01 R☉), Quyosh 1 R☉, Betelgeyze kabi o‘ta gigantlar ≈ 700–900 R☉. Yulduz massalari esa nisbatan tor oraliqda – ≈ 0,08 dan ≈ 100–150 Quyosh massasigacha. O‘rtacha zichlik ρ = M / (4/3 πR³): Quyosh ≈ 1,4 g/sm³, oq mitti ≈ 10⁶ g/sm³, qizil o‘ta gigant ≈ 10⁻⁷ g/sm³ (havodan ancha siyrak).
Isitgich radiatorlari va dvigatel sovutgichlari ko‘p qovurg‘ali qilib yasaladi. Bunda yuza kattalashadi, harorat o‘zgarmasa ham ajraladigan issiqlik ko‘payadi. Astronomlar ham yulduz o‘lchamini shu tarzda, nurlanish bilan yuza orasidagi bog‘lanish orqali topadi.
Isitish va sovutish tizimlari muhandislari sirt yuzasini hisoblaydi, elektronika ishlab chiqaruvchilari sovutgich qovurg‘alarini loyihalaydi, astronomlar yulduz o‘lchamini yorqinlik va haroratdan topadi.
Sakkizta kichik kubik yoki shashkani 2×2×2 kub qilib, so‘ng bir qatorga terib, ochiq qirralarini sanang va qaysi shaklda yuza ko‘p ekanini solishtiring.
| Jism | Radiusi |
|---|---|
| neytron yulduz | ≈ 10–12 km |
| oq mitti | ≈ 0,01 R☉ (Yerdek) |
| Quyosh | 1 R☉ |
| Betelgeyze (o‘ta gigant) | ≈ 700–900 R☉ |
Daftarda 5 yulduz (Quyosh, Sirius B, Betelgeyze, neytron yulduz, Proksima) radiuslarini kamayish tartibida yozing va Quyosh = 1 sm bo‘lgan masshtabda ularning o‘lchamlarini hisoblang.