ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Astronomiya

Yulduzlargacha masofa va ularning o‘lchamlari

Darslar 46–47 · 2 ta dars · M. Mamadazimov. Astronomiya 11-sinf, 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI» MCHJ, Toshkent, 2018
47

Yulduzlarning o‘lchamlari va fizik parametrlarini aniqlash

Darslik: 103–104-betlar
MaqsadYulduz radiusini yorqinlik va temperatura (L = 4πR²σT⁴) bo‘yicha topish, yulduzlarning o‘lchamlari va massalari diapazonini bilish.
Yangi so‘zlar
yulduz radiusi · stellar radiuso‘rtacha zichlik · mean densityoq mitti · white dwarfo‘ta gigant · supergiant
Tushuntirish

Yulduz radiusini bevosita o‘lchash qiyin (faqat eng yaqin va yirik yulduzlarni interferometr ko‘rsatadi, masalan Betelgeyze, 1920-yil Maykelson), shuning uchun u L = 4πR² σT⁴ formulasidan topiladi. Quyosh bilan taqqoslab: R / R☉ = √(L / L☉) · (T☉ / T)². Demak, bir xil temperaturada yorqinroq yulduz kattaroq; bir xil yorqinlikda sovuqroq yulduz kattaroq (qizil gigantlar). Yulduz radiuslari keng oraliqda: neytron yulduz ≈ 10–12 km, oq mitti ≈ Yer o‘lchamida (≈ 0,01 R☉), Quyosh 1 R☉, Betelgeyze kabi o‘ta gigantlar ≈ 700–900 R☉. Yulduz massalari esa nisbatan tor oraliqda – ≈ 0,08 dan ≈ 100–150 Quyosh massasigacha. O‘rtacha zichlik ρ = M / (4/3 πR³): Quyosh ≈ 1,4 g/sm³, oq mitti ≈ 10⁶ g/sm³, qizil o‘ta gigant ≈ 10⁻⁷ g/sm³ (havodan ancha siyrak).

ƒFormula
R / R☉ = √(L / L☉) · (T☉ / T)²
Bir xil T da yorqinroq yulduz kattaroq; bir xil L da sovuqroq yulduz kattaroq.
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Isitgich radiatorlari va dvigatel sovutgichlari ko‘p qovurg‘ali qilib yasaladi. Bunda yuza kattalashadi, harorat o‘zgarmasa ham ajraladigan issiqlik ko‘payadi. Astronomlar ham yulduz o‘lchamini shu tarzda, nurlanish bilan yuza orasidagi bog‘lanish orqali topadi.

Kim ishlatadi

Isitish va sovutish tizimlari muhandislari sirt yuzasini hisoblaydi, elektronika ishlab chiqaruvchilari sovutgich qovurg‘alarini loyihalaydi, astronomlar yulduz o‘lchamini yorqinlik va haroratdan topadi.

Bugun sinab ko‘ring

Sakkizta kichik kubik yoki shashkani 2×2×2 kub qilib, so‘ng bir qatorga terib, ochiq qirralarini sanang va qaysi shaklda yuza ko‘p ekanini solishtiring.

Namunalar
JismRadiusi
neytron yulduz≈ 10–12 km
oq mitti≈ 0,01 R☉ (Yerdek)
Quyosh1 R☉
Betelgeyze (o‘ta gigant)≈ 700–900 R☉
Yulduz L = 10 000 L☉ va T = T☉: R / R☉ = √10 000 = 100.
L = 16 L☉ va T = T☉ / 2: R / R☉ = √16 · 2² = 4 · 4 = 16 – temperaturasi ikki marta past bo‘lgani radiusni 4 marta oshiradi.
Sinfda faoliyat

Daftarda 5 yulduz (Quyosh, Sirius B, Betelgeyze, neytron yulduz, Proksima) radiuslarini kamayish tartibida yozing va Quyosh = 1 sm bo‘lgan masshtabda ularning o‘lchamlarini hisoblang.

Mashq
1
Bir xil yorqinlikdagi sovuqroq yulduz nega kattaroq?
2
L = 400 L☉, T = T☉. R / R☉ = √400 = ?
3
Burchak diametri 40 mas, masofa 200 pk. Diametr necha AB? (40 · 200 : 1000)
4
Nima uchun oq mitti zichligi juda yuqori?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliNavro‘z yarmarkasi: xatcho‘p narxiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →