☰ Mundarija · Astronomiya

Yulduzlargacha masofa va ularning o‘lchamlari

Darslar 46–47 · 2 ta dars · M. Mamadazimov. Astronomiya 11-sinf, 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI» MCHJ, Toshkent, 2018
47

Yulduzlarning o‘lchamlari va fizik parametrlarini aniqlash

Darslik: 103–104-betlar
MaqsadYulduz radiusini yorqinlik va temperatura (L = 4πR²σT⁴) bo‘yicha topish, yulduzlarning o‘lchamlari va massalari diapazonini bilish.
Yangi so‘zlar
yulduz radiusi · stellar radiuso‘rtacha zichlik · mean densityoq mitti · white dwarfo‘ta gigant · supergiant
Tushuntirish

Yulduz radiusini bevosita o‘lchash qiyin (faqat eng yaqin va yirik yulduzlarni interferometr ko‘rsatadi, masalan Betelgeyze, 1920-yil Maykelson), shuning uchun u L = 4πR² σT⁴ formulasidan topiladi. Quyosh bilan taqqoslab: R / R☉ = √(L / L☉) · (T☉ / T)². Demak, bir xil temperaturada yorqinroq yulduz kattaroq; bir xil yorqinlikda sovuqroq yulduz kattaroq (qizil gigantlar). Yulduz radiuslari keng oraliqda: neytron yulduz ≈ 10–12 km, oq mitti ≈ Yer o‘lchamida (≈ 0,01 R☉), Quyosh 1 R☉, Betelgeyze kabi o‘ta gigantlar ≈ 700–900 R☉. Yulduz massalari esa nisbatan tor oraliqda – ≈ 0,08 dan ≈ 100–150 Quyosh massasigacha. O‘rtacha zichlik ρ = M / (4/3 πR³): Quyosh ≈ 1,4 g/sm³, oq mitti ≈ 10⁶ g/sm³, qizil o‘ta gigant ≈ 10⁻⁷ g/sm³ (havodan ancha siyrak).

Namunalar
Yulduz L = 10 000 L☉ va T = T☉: R / R☉ = √10 000 = 100.
L = 16 L☉ va T = T☉ / 2: R / R☉ = √16 · 2² = 4 · 4 = 16 – temperaturasi ikki marta past bo‘lgani radiusni 4 marta oshiradi.
Sinfda faoliyat

Daftarda 5 yulduz (Quyosh, Sirius B, Betelgeyze, neytron yulduz, Proksima) radiuslarini kamayish tartibida yozing va Quyosh = 1 sm bo‘lgan masshtabda ularning o‘lchamlarini hisoblang.

Mashq
1
Bir xil yorqinlikdagi sovuqroq yulduz nega kattaroq?
2
L = 400 L☉, T = T☉. R / R☉ = √400 = ?
3
Burchak diametri 40 mas, masofa 200 pk. Diametr necha AB? (40 · 200 : 1000)
4
Nima uchun oq mitti zichligi juda yuqori?