☰ Mundarija · Astronomiya

Osmon sferasi va ekliptika

Darslar 4–5 · 2 ta dars · M. Mamadazimov. Astronomiya 11-sinf, 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI» MCHJ, Toshkent, 2018
5

Quyoshning yillik ko‘rinma harakati. Ekliptika

Darslik: 10-bet
MaqsadQuyoshning yillik ko‘rinma harakati, ekliptika, tengkunlik va quyoshturish nuqtalari hamda zodiak tushunchalarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
ekliptika · eclipticbahorgi tengkunlik · vernal equinoxquyoshturishi · solsticezodiak · zodiac
Tushuntirish

Quyosh yulduzlar fonida kuniga taxminan 1° (360° : 365,26) sharq tomon siljiydi va bir yilda katta aylana bo‘ylab to‘liq aylanib chiqadi; bu aylana ekliptika deyiladi. Aslida bu harakat Yerning Quyosh atrofida aylanishining ko‘rinishidir, ekliptika tekisligi esa Yer orbitasi tekisligi bilan mos keladi. Ekliptika osmon ekvatoriga ε ≈ 23°26′ burchak ostida og‘gan; ular ikki nuqtada kesishadi: Quyosh 20–21-martda bahorgi, 22–23-sentyabrda kuzgi tengkunlik nuqtasidan o‘tadi. Taxminan 21-iyunda Quyosh yozgi quyoshturishi nuqtasida (og‘ishi +23°26′), 21–22-dekabrda qishki nuqtada (–23°26′) bo‘ladi. Ekliptika bo‘ylab joylashgan 12 turkum (Hamal, Savr, Javzo, Saraton, Asad, Sunbula, Mezon, Aqrab, Qavs, Jaddi, Dalv, Hut) zodiak deyiladi; zodiak turkumlariga qarab «bashorat qilish» (astrologiya) fan emas.

Namunalar
Tengkunlikdan quyoshturishigacha Quyosh ekliptika aylanasining choragini o‘tadi: 360° : 4 = 90°.
Zodiakning 12 turkumi orasida ekliptika aylanasi 12 teng yoyga bo‘linsa, har biri 360° : 12 = 30° ga teng; Quyosh bir turkumdan taxminan bir oyda o‘tadi.
Sinfda faoliyat

Quyoshga HECH QACHON to‘g‘ridan-to‘g‘ri qaramang. Buning o‘rniga tushda tekis yerga tik tayoqcha o‘rnating va uning soyasi uzunligini bir necha hafta oralatib o‘lchang (kattalar bilan): fasl o‘tishi bilan soya qanday o‘zgaradi?

Mashq
1
Ekliptika nima?
2
Ekliptikaning osmon ekvatoriga og‘ish burchagi qancha?
3
Quyosh yozgi quyoshturishi nuqtasida bo‘lganda uning og‘ishi qanday bo‘ladi va Shimoliy yarimsharda kun qanday?
4
Nima uchun Quyosh bir yilda ekliptika bo‘ylab to‘liq aylanib chiqadi?