ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Astronomiya

Quyosh aktivligi va ichki planetalar

Darslar 38–39 · 2 ta dars · M. Mamadazimov. Astronomiya 11-sinf, 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI» MCHJ, Toshkent, 2018
39

Yer rusumidagi planetalar. Merkuriy va Venera

Darslik: 71–72-betlar
MaqsadMerkuriy va Veneraning fizik xususiyatlarini taqqoslash, ularning tadqiqot tarixini bilish.
Yangi so‘zlar
Merkuriy · MercuryVenera · Venusissiqxona effekti · greenhouse effectteskari aylanish · retrograde rotation
Tushuntirish

Yer rusumidagi planetalar kichik, zich, qattiq sirtli. Merkuriy – Quyoshga eng yaqin va eng kichik planeta (radiusi 2440 km): atmosferasi deyarli yo‘q, sirt harorati kunduzi ≈ +430 °C, kechasi ≈ –180 °C; u Quyosh atrofida 88 sutkada aylanadi, o‘z o‘qi atrofida 58,65 sutkada (3 : 2 rezonans), shuning uchun Quyosh sutkasi 176 Yer sutkasiga teng. Sirti kraterli, katta temir yadroli. «Mariner-10», «MESSENGER» (2011–2015) zondlari tekshirgan; evropa-yapon «BepiColombo» 2018-yilda uchirilgan va 2026-yil oxirida orbitaga chiqishi rejalashtirilgan. Venera – radiusi 6052 km, Yerga o‘lchami bo‘yicha o‘xshash, ammo atmosferasi ≈ 96 % CO₂ dan iborat, sirt bosimi ≈ 92 atm va harorati ≈ 465 °C (kuchli issiqxona effekti), bulutlari sulfat kislotadan. U teskari aylanadi (243 sutka – yilidan uzun, 225 sutka). Birinchi yumshoq qo‘nish – «Venera-7» (1970), radar xaritasini «Magellan» (1990–1994) tuzgan; yangi missiyalar rejalashtirilmoqda.

MerkuriyVenera
Radiusi2440 km6052 km
Atmosferadeyarli yo‘q≈ 96 % CO₂, ≈ 92 atm
Harorat≈ +430 °C (kun), ≈ –180 °C (tun)≈ 465 °C
Yil88 kun225 kun
O‘z o‘qi atrofida58,65 kun243 kun, teskari
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Qishloqdagi polietilenli issiqxona ichi tashqaridan iliqroq: quyosh nuri kiradi, issiqlik esa oson chiqib keta olmaydi. Shuning uchun erta bahorda ko‘chat o‘stirish mumkin. Gazlardan iborat qoplama sayyora uchun ham shunga o‘xshash vazifani bajarishi mumkin.

Kim ishlatadi

Issiqxona egalari ichki haroratni boshqaradi, iqlim olimlari issiqxona effektini o‘rganadi, sayyoralar tadqiqotchilari boshqa dunyolar atmosferasini modellashtiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Kunduzi yopiq quyoshli deraza yonidagi havo va soyadagi yo‘lak havosini solishtiring va qaysi biri iliqroq ekanini yozing. Quyoshga qaramang.

Namunalar
Merkuriyda 3 : 2 rezonans: ikki yilda (2 · 88 = 176 sutka) Quyosh bir marta chiqib-botadi, ya’ni Quyosh sutkasi 176 Yer sutkasi.
Veneradagi bosim 92 atm; Yerdagi okeanda har 10 m da 1 atm qo‘shiladi, shuning uchun 92 atm taxminan 92 · 10 = 920 m chuqurlikdagi bosimga teng.
Sinfda faoliyat

Ikki planeta uchun «pasport» jadvalini tuzing: radius, atmosfera, harorat, yil va sutka davomiyligi, bitta tadqiqot missiyasi. Ma’lumotlarni NASA/ESA ishonchli saytidan tekshiring.

Mashq
1
Merkuriy harorati nega kecha va kunduz juda farq qiladi?
2
Merkuriy Quyoshni 88 sutkada aylanadi. 5 yilda necha sutka? (88 · 5)
3
Venera nega Merkuriydan issiqroq, garchi Quyoshdan uzoqroq?
4
Veneraning qaysi xususiyati g‘ayrioddiy aylanish bilan bog‘liq?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliZarinaning shikoyat xatiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →