ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Astronomiya

Ulug‘bek rasadxonasi va nurlanish qonunlari

Darslar 32–33 · 2 ta dars · M. Mamadazimov. Astronomiya 11-sinf, 1-nashr. «DAVR NASHRIYOTI» MCHJ, Toshkent, 2018
33

Nurlanish qonunlari va osmon jismlarining fizik tabiatlarini spektral metodlar yordamida o‘rganish

Darslik: 56–58-betlar
MaqsadAbsolut qora jism nurlanish qonunlarini (Vin, Stefan–Bolsman), spektr turlarini va Doppler effektini qo‘llash.
Yangi so‘zlar
absolut qora jism · black bodyVin qonuni · Wien’s lawyutilish spektri · absorption spectrumDoppler effekti · Doppler effect
Tushuntirish

Qizigan jismlar nurlanishi temperaturaga bog‘liq. Absolut qora jism uchun Vin qonuni: eng ko‘p nurlanadigan to‘lqin uzunligi λmax · T = 2,9 · 10⁶ nm · K, ya’ni qiziganroq yulduz qisqaroq to‘lqinda yorqinroq. Stefan–Bolsman qonuni: sirtning har kvadrat metridan nurlanadigan quvvat E = σT⁴ (σ = 5,67 · 10⁻⁸ W/m²·K⁴), butun yulduz yorqinligi L = 4πR² σT⁴. Spektr uch xil: uzluksiz (qizigan zich jism), chiziqli nurlanish (siyrak qizigan gaz) va yutilish (sovuqroq gaz uzluksiz spektr oldida) – Kirxgof qonunlari. Chiziqlar joyi kimyoviy elementlarni ko‘rsatadi: geliy avval 1868-yilda Quyosh spektrida topilgan, so‘ng Yerda. Manbaning ko‘rish chizig‘i bo‘ylab tezligi v bo‘lsa, chiziqlar siljiydi: Δλ / λ = v / c (Doppler effekti); uzoqlashayotgan manba spektri qizilga siljiydi.

T, Kλmax, nm10 00020 00030 000500100015000
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Lampochka qutisi yoki yorlig‘ida «iliq oq» yoki «sovuq oq» deb yoziladi va kelvinlarda son beriladi. Son qanchalik katta bo‘lsa, yorug‘lik shunchalik ko‘kimtir bo‘ladi. Yulduzlarning rangi ham ularning haroratiga bog‘liq.

Kim ishlatadi

Yoritish dizaynerlari xona uchun yorug‘lik rangini tanlaydi, elektrikchilar issiqlik kamerasi orqali qizib ketgan joyni topadi, astronomlar yulduz haroratini ranggidan aniqlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Uyingiz yoki maktabdagi ikki xil chiroq yoki ularning qutisi yorlig‘iga qarab, qaysi biri iliqroq, qaysi biri ko‘kimtirroq ekanini yozing. Chiroqlarni ochmang.

Namunalar
Quyosh T ≈ 5800 K: λmax = 2,9 · 10⁶ : 5800 = 500 nm – ko‘rinadigan yashil-sariq nur.
ƒFormula
Δλ / λ = v / c
Manba uzoqlashsa, chiziqlar qizil tomonga siljiydi.
Vodorodning 656 nm chizig‘i uchun Δλ / λ = 0,0001 bo‘lsa, v = c · 0,0001 = 300 000 : 10 000 = 30 km/s.
Sinfda faoliyat

Prizma o‘rniga disk yoki kompakt-disk yuzasiga oq yorug‘lik tushirib (Quyoshni emas, chiroq nurini), uning rangli spektrga ajralishini kuzating va qizil, yashil, binafsha ranglar tartibini yozing. Quyoshga qaramang.

Mashq
1
Vin qonunini ayting.
2
T = 29 000 K bo‘lgan yulduz uchun λmax necha nm? (2 900 000 : 29 000)
3
Temperatura 2 baravar ortsa, sirtning 1 m² dan nurlanish quvvati necha marta ortadi?
4
Nima uchun yulduz spektridagi yutilish chiziqlari uning tarkibini ko‘rsatadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliMalikaning motivatsion xatiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →