ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Jahon tarixi

Fan va texnika taraqqiyoti, 1918–1939

Darslar 2 · 1 ta dars · Sh. Ergashev, B. Xodjayev, J. Abdullayev. Jahon tarixi (1918–1991-yillar), 10-sinf, 1-nashr. «Turon-Iqbol» nashriyoti, Toshkent, 2017
2

1918 – 1939-yillarda ilmiy-texnik taraqqiyotning jadallashuvi, ilm-fandagi yutuqlar

Darslik: 8–11-betlar
Maqsad1918–1939-yillardagi asosiy ilmiy-texnik kashfiyotlarni va ularning jamiyatga ta’sirini bayon qilish.
Yangi so‘zlar
ilmiy-texnik inqilob · scientific and technological revolutionzanjirli reaksiya · chain reactionantibiotik · antibioticsun’iy tola · synthetic fibre
Tushuntirish

XX asr boshlarida fanning bevosita ishlab chiqarish kuchiga aylanishi ilmiy-texnik inqilobga olib keldi. Fizikada atom yadrosi o‘rganildi: 1938-yilda nemis olimlari uran yadrosining bo‘linishini topdi, 1942-yilda Enriko Fermi Chikagoda birinchi atom reaktorini ishga tushirdi, birinchi yadroviy sinov esa 1945-yilda AQShda o‘tkazildi. Tibbiyotda 1921–1922-yillarda Banting va uning hamkasblari insulinni ajratib olib, davolashda qo‘llay boshladi, 1928-yilda Aleksandr Fleming penitsillinni kashf etdi; bu antibiotiklar davrini boshladi va yuqumli kasalliklarni davolashni o‘zgartirib yubordi. Kommunikatsiya sohasida 1927-yilda ovozli kino («Jaz kuychisi»), radioeshittirish (1927-yildan Bi-bi-si davlat korporatsiyasi) va elektron televideniye rivojlandi, kimyoda esa neylon kabi sun’iy tolalar yaratildi. 1930-yillarga kelib sanoatning katta qismi elektrlashtirildi, shaxsiy avtomobil, telefon, sovitkich kabi buyumlar kundalik hayotga kirdi.

1921Insulin 1921–19221927Ovozli kino, BBC1928Penitsillin1938Uran bo‘linishi1942Birinchi reaktor1945Birinchi yadro sinovi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Ukasi yangi qurilma haqidagi maqtovli xabarni o‘qib berdi. Opasi so‘radi: «Bu nima uchun yaratilgan? Kimga foyda? Qanday xavf bo‘lishi mumkin?» Ular foyda va xavfni ikki ustunga yozdi va fikrlari aniqroq bo‘ldi.

Kim ishlatadi

Muhandislar va olimlar yangi texnologiyaning foydasi bilan birga xavfini ham baholaydi, jurnalistlar yangiliklarni tushuntiradi, iste’molchilar yangi mahsulotni tanlashdan oldin solishtiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Uyingizdagi bitta oddiy buyumni tanlang va u haqida bitta foyda hamda bitta mumkin bo‘lgan xavfni yozing.

Namunalar
Penitsillin: Fleming 1928-yilda mog‘or (Penicillium) o‘sgan idishda bakteriyalar o‘smayotganini payqadi. Bu kuzatuv antibiotiklarga yo‘l ochdi; 1945-yilda u Nobel mukofotini oldi (boshqa olimlar bilan birga).
Yadro energiyasi: uran yadrosi bo‘linganda zanjirli reaksiya yuz beradi va katta energiya ajraladi. Bu bilim ham tinch (reaktor), ham harbiy maqsadda ishlatilishi mumkin edi, shuning uchun u jiddiy axloqiy savollar tug‘dirdi.
Sinfda faoliyat

«Kashfiyotlar chizig‘i»: sinf 1918–1939-yillardagi 8 ta kashfiyotni yil bo‘yicha taxtada joylashtiradi; har bir o‘quvchi bittasining kundalik hayotga ta’sirini bir jumlada aytadi.

Mashq
1
Insulin qachon ajratib olindi va u qaysi kasallikni davolashda qo‘llanadi?
2
Birinchi atom reaktorini kim va qaysi yilda yaratdi?
3
1930-yillarda kundalik hayotni o‘zgartirgan uchta texnik yangilikni ayting.
4
Nima uchun yadro fizikasidagi kashfiyotlar ham umidli, ham xavfli deb baholanadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliSheva so‘zlari xatomi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →