☰ Mundarija · Jahon tarixi

Fan va texnika taraqqiyoti, 1918–1939

Darslar 2 · 1 ta dars · Sh. Ergashev, B. Xodjayev, J. Abdullayev. Jahon tarixi (1918–1991-yillar), 10-sinf, 1-nashr. «Turon-Iqbol» nashriyoti, Toshkent, 2017
2

1918 – 1939-yillarda ilmiy-texnik taraqqiyotning jadallashuvi, ilm-fandagi yutuqlar

Darslik: 8–11-betlar
Maqsad1918–1939-yillardagi asosiy ilmiy-texnik kashfiyotlarni va ularning jamiyatga ta’sirini bayon qilish.
Yangi so‘zlar
ilmiy-texnik inqilob · scientific and technological revolutionzanjirli reaksiya · chain reactionantibiotik · antibioticsun’iy tola · synthetic fibre
Tushuntirish

XX asr boshlarida fanning bevosita ishlab chiqarish kuchiga aylanishi ilmiy-texnik inqilobga olib keldi. Fizikada atom yadrosi o‘rganildi: 1938-yilda nemis olimlari uran yadrosining bo‘linishini topdi, 1942-yilda Enriko Fermi Chikagoda birinchi atom reaktorini ishga tushirdi, birinchi yadroviy sinov esa 1945-yilda AQShda o‘tkazildi. Tibbiyotda 1921–1922-yillarda Banting va uning hamkasblari insulinni ajratib olib, davolashda qo‘llay boshladi, 1928-yilda Aleksandr Fleming penitsillinni kashf etdi; bu antibiotiklar davrini boshladi va yuqumli kasalliklarni davolashni o‘zgartirib yubordi. Kommunikatsiya sohasida 1927-yilda ovozli kino («Jaz kuychisi»), radioeshittirish (1927-yildan Bi-bi-si davlat korporatsiyasi) va elektron televideniye rivojlandi, kimyoda esa neylon kabi sun’iy tolalar yaratildi. 1930-yillarga kelib sanoatning katta qismi elektrlashtirildi, shaxsiy avtomobil, telefon, sovitkich kabi buyumlar kundalik hayotga kirdi.

Namunalar
Penitsillin: Fleming 1928-yilda mog‘or (Penicillium) o‘sgan idishda bakteriyalar o‘smayotganini payqadi. Bu kuzatuv antibiotiklarga yo‘l ochdi; 1945-yilda u Nobel mukofotini oldi (boshqa olimlar bilan birga).
Yadro energiyasi: uran yadrosi bo‘linganda zanjirli reaksiya yuz beradi va katta energiya ajraladi. Bu bilim ham tinch (reaktor), ham harbiy maqsadda ishlatilishi mumkin edi, shuning uchun u jiddiy axloqiy savollar tug‘dirdi.
Sinfda faoliyat

«Kashfiyotlar chizig‘i»: sinf 1918–1939-yillardagi 8 ta kashfiyotni yil bo‘yicha taxtada joylashtiradi; har bir o‘quvchi bittasining kundalik hayotga ta’sirini bir jumlada aytadi.

Mashq
1
Insulin qachon ajratib olindi va u qaysi kasallikni davolashda qo‘llanadi?
2
Birinchi atom reaktorini kim va qaysi yilda yaratdi?
3
1930-yillarda kundalik hayotni o‘zgartirgan uchta texnik yangilikni ayting.
4
Nima uchun yadro fizikasidagi kashfiyotlar ham umidli, ham xavfli deb baholanadi?