☰ Mundarija · Jahon tarixi

Birinchi jahon urushidan keyingi tinchlik tizimi

Darslar 1 · 1 ta dars · Sh. Ergashev, B. Xodjayev, J. Abdullayev. Jahon tarixi (1918–1991-yillar), 10-sinf, 1-nashr. «Turon-Iqbol» nashriyoti, Toshkent, 2017
1

1918 – 1939-yillarda xalqaro munosabatlar

Darslik: 4–7-betlar
MaqsadBirinchi jahon urushidan keyingi tinchlik tizimini, Millatlar Ligasini va uning inqiroz sabablarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
Versal shartnomasi · Treaty of VersaillesMillatlar Ligasi · League of Nationsmandat tizimi · mandate systemreparatsiya · reparationsfashizm · fascism
Tushuntirish

Birinchi jahon urushi tugagach, g‘olib davlatlar Parij tinchlik konferensiyasini (1919-yil 18-yanvar – 1920-yil 21-yanvar) o‘tkazdi, unda «Katta uchlik» – Vilson, Lloyd Jorj va Klemanso – asosiy rol o‘ynadi. 1919-yil 28-iyunda imzolangan Versal shartnomasi Germaniyani urush uchun javobgar deb topdi va unga katta reparatsiya to‘lashni yukladi; mag‘lub bo‘lgan boshqa davlatlar bilan ham alohida shartnomalar tuzildi. Vilson tashabbusi bilan tinchlik va xavfsizlikni saqlash uchun Millatlar Ligasi tuzildi, sobiq nemis mustamlakalari va Usmoniylar yerlari esa mandat tizimi asosida Buyuk Britaniya va Fransiya kabi davlatlar boshqaruviga berildi. 1921–1922-yillardagi Vashington konferensiyasi Tinch okeani masalalari va dengiz qurollarini cheklashga bag‘ishlandi, 1923-yilgi Lozanna shartnomasi esa Turkiyaning chegaralarini belgiladi. Shu shartnomalar yig‘indisi Versal–Vashington tizimi deb ataladi. Uning zaif tomoni shundaki, mag‘lub davlatlar uni adolatsiz deb bildi, ligada esa kuchli davlatlar yetishmadi va qaror ijrosini ta’minlaydigan o‘z qo‘shini yo‘q edi.

Namunalar
Reparatsiya masalasi: Germaniyada ko‘pchilik Versalni «mag‘lubiyat tamg‘asi» deb bildi. Bu norozilik keyinchalik millatchi va fashistik harakatlar targ‘ibotida ishlatildi.
Millatlar Ligasi ojizligi: 1931–1932-yillarda Yaponiya Manchjuriyani bosib olganda liga uni qoraladi, lekin to‘xtata olmadi; Yaponiya 1933-yilda ligadan chiqdi.
Sinfda faoliyat

Sinfda «Parij konferensiyasi» rolli o‘yini: guruhlar Fransiya, Buyuk Britaniya, AQSH va Germaniya manfaatlarini yozib, 10 daqiqada kelishuv loyihasini tuzadi, so‘ng haqiqiy Versal shartlari bilan solishtiradi.

Mashq
1
Versal shartnomasi qaysi sanada imzolangan?
2
«Katta uchlik» tarkibiga kimlar kirgan?
3
Mandat tizimi nimani anglatadi va u qanday hududlarga tatbiq qilindi?
4
Nima uchun Versal–Vashington tizimini mustahkam deb bo‘lmaydi?