ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Jahon tarixi

Turkiya, Eron va Afg‘oniston, 1946–1991

Darslar 26 · 1 ta dars · Sh. Ergashev, B. Xodjayev, J. Abdullayev. Jahon tarixi (1918–1991-yillar), 10-sinf, 1-nashr. «Turon-Iqbol» nashriyoti, Toshkent, 2017
26

1946 – 1991-yillarda Turkiya, Eron va Afg‘oniston

Darslik: 120–126-betlar
MaqsadTurkiya, Eron va Afg‘onistonning 1946–1991-yillardagi siyosiy va iqtisodiy rivojini neytral va faktlarga tayanib bayon qilish.
Yangi so‘zlar
harbiy to‘ntarish · military coup«Oq inqilob» · “White Revolution”Eron Islom inqilobi · Iranian Islamic Revolutionmujohidlar · mujahideen
Tushuntirish

Turkiyada 1946-yilda ko‘ppartiyaviylikka o‘tildi, 1950-yilgi saylovda Demokratik partiya g‘alaba qozondi; Turkiya 1952-yilda NATOga kirdi va G‘arb bloki bilan hamkorlik qildi. Siyosatda armiya muhim rol o‘ynadi: 1960-, 1971- va 1980-yillarda harbiy aralashuvlar va to‘ntarishlar bo‘ldi (1980-yil 12-sentabr – general Kenan Evren), 1982-yilda yangi konstitutsiya referendumda qabul qilindi. 1983-yildan Turg‘ut O‘zol hukumati davlat sektorini xususiylashtirish va eksportni rag‘batlantirish orqali iqtisodni o‘zgartirdi; 1987-yilda Turkiya Yevropa hamjamiyatiga a’zolik uchun ariza berdi. Eronda 1951–1953-yillarda bosh vazir Muhammad Musaddiq neft sanoatini milliylashtirdi, 1953-yilda Musaddiq hukumati to‘ntarish natijasida ag‘darildi (unda AQSH va Britaniya maxfiy xizmatlari ishtirok etgani keyinchalik hujjatlar bilan tasdiqlangan) va shoh Muhammad Rizo Pahlaviyning hokimiyati mustahkamlandi; 1963-yilda «Oq inqilob» (yer islohoti, ayollarga saylov huquqi, savodxonlik) e’lon qilindi, neft daromadlari hisobiga iqtisod o‘sdi, lekin siyosiy erkinliklar cheklangan edi. 1978–1979-yillardagi ommaviy noroziliklar shoh rejimining ag‘darilishiga olib keldi: 1979-yil 1-aprelda Eron Islom Respublikasi e’lon qilindi, oyatulloh Ruhulloh Humayniy rahbar bo‘ldi. 1980–1988-yillarda Eron–Iroq urushi bo‘lib o‘tdi. Afg‘onistonda 1973-yilda Zohirshoh ag‘darilib, Muhammad Dovud prezident bo‘ldi; 1978-yil aprelda to‘ntarish natijasida Afg‘oniston Xalq Demokratik Partiyasi hokimiyatga keldi, ichki kurash kuchaydi va 1979-yil dekabrda sovet qo‘shinlari kiritildi; sovet qo‘shinlari mujohid guruhlarga qarshi urushda 1989-yilgacha qatnashdi, undan keyin ham ichki urush to‘xtamadi; millionlab afg‘on qochoqqa aylandi.

1946Ko‘p partiyaviylik (Turkiya)1951Mosaddiq neftni milliylashtirdi 1951–19531960Turkiyada to‘ntarish1963Oq inqilob19791 aprel: Eron islom respublikasi1980Eron–Iroq urushi 1980–1988
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Bir o‘quvchi sayohat bekor qilingan degan mish-mishni eshitdi. U boshqalarga aytmay, rasmiy e’lonni kutdi. E’londa sayohat faqat boshqa kunga ko‘chirilgani ma’lum bo‘ldi.

Kim ishlatadi

Muharrirlar xabarni nashrdan oldin tasdiqlaydi, auditorlar hisob-kitoblarni hujjatlar bilan solishtiradi, kutubxonachilar manbalarni aniqlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Keyingi gal ajablantiradigan gapni eshitsangiz, «Buni nima tasdiqlaydi va kim tasdiqlay oladi?» deb yozib qo‘ying.

Namunalar
Hozirgi chegaralarTehronBag‘dod
Eron–Iroq urushi (1980–1988): qo‘shnilar o‘rtasidagi chegara va siyosiy ziddiyatlar sababli boshlangan, ikki tomonda ham katta yo‘qotishlar bo‘ldi; BMT vositachiligidagi o‘t ochishni to‘xtatish bilan tugadi.
Afg‘oniston urushi: masalaning sabablari va baholari turlicha (ichki kurash, sovuq urush raqobati, xalqaro aralashuv). Xalqaro huquq va afg‘on xalqining azoblari nuqtai nazaridan ko‘pgina tarixchilar bu urushni ayanchli deb baholaydi.
Sinfda faoliyat

Uch ustunli jadval: Turkiya, Eron va Afg‘oniston uchun 1946–1991-yillar bo‘yicha 4 tadan asosiy sana va hodisani yozing, so‘ng umumiy tendensiyani toping.

Mashq
1
Turkiya NATOga qaysi yili kirdi?
2
Eronda «Oq inqilob» qachon e’lon qilindi va nimalarni o‘z ichiga oldi?
3
Eron Islom Respublikasi qachon e’lon qilindi?
4
Afg‘onistonga sovet qo‘shinlari qachon kiritildi va qachon chiqarildi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliPiramida kesimi: yarmi emasmi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →