☰ Mundarija · Jahon tarixi

Afrika, 1918–1939

Darslar 14 · 1 ta dars · Sh. Ergashev, B. Xodjayev, J. Abdullayev. Jahon tarixi (1918–1991-yillar), 10-sinf, 1-nashr. «Turon-Iqbol» nashriyoti, Toshkent, 2017
14

1918 – 1939-yillarda Afrika mamlakatlari

Darslik: 62–66-betlar
MaqsadAfrikaning 1918–1939-yillardagi mustamlaka tuzumini, Shimoliy Afrikadagi milliy harakatlarni va Panafrika harakatining paydo bo‘lishini bayon qilish.
Yangi so‘zlar
mustamlaka · colonymandat hududi · mandated territoryPanafrika harakati · Pan-African movementmetropoliya · metropole
Tushuntirish

Birinchi jahon urushidan keyin Afrikaning deyarli butun hududi Yevropa davlatlari – Buyuk Britaniya, Fransiya, Belgiya, Portugaliya, Italiya va Ispaniya – qo‘lida edi; mustaqil qolgan faqat Efiopiya va Liberiya (Misr 1922-yildan rasmiy mustaqil) edi. Sobiq nemis mustamlakalari Millatlar Ligasi mandati asosida bo‘lib olindi (masalan, Tanganika – Buyuk Britaniyaga, Ruanda-Urundi – Belgiyaga, Janubi-G‘arbiy Afrika – Janubiy Afrika Ittifoqiga). Metropoliyalar temir yo‘l, port va ma’muriyat qurdi, plantatsiya va konlarda mahalliy aholining majburiy yoki arzon mehnatidan foydalandi; an’anaviy qabila boshliqlari ko‘pincha mustamlaka boshqaruviga qo‘shib olindi. Shimoliy Afrikada Misr 1922-yilda mustaqillik e’lon qildi (Britaniya ba’zi vakolatlarni saqlab qoldi), 1923-yilda konstitutsiya qabul qilindi; Jazoir, Tunis, Marokashda Fransiya hukmronligiga qarshi milliy harakatlar (Tunisda Habib Burgiba) kuchaydi; Liviyada italyan bosqiniga qarshi qarshilik 1931-yilda Umar Muxtorning qatl etilishi bilan bostirildi. Tropik Afrikada siyosiy tashkilotlar paydo bo‘ldi: Janubiy Afrikada Afrika Milliy Kongressi 1912-yilda tuzilgan edi, Panafrika kongresslari esa (1919-yildan; Uilyam Dyubua) irqiy kamsitishni tugatishni talab qildi. 1926-yilda Millatlar Ligasi «Qullik haqida» konvensiyani qabul qildi. Ikkinchi jahon urushida Afrika strategik ahamiyat kasb etdi, yuz minglab afrikaliklar frontlarda qatnashdi.

Namunalar
Mandat tizimi amalda: Tanganika Britaniya boshqaruviga berilgan, lekin mandat «ishonch» deb ataldi va Liga hisobot talab qilardi. Ko‘plab tarixchilar mandatni mustamlakachilikning yangi shakli deb baholaydi.
Kitob ma’lumotlari bo‘yicha izoh: darslikda «Afrika Milliy Kongressi 1920-yilda tuzilgan» deyiladi, lekin ANC 1912-yilda (Janubiy Afrikaning Mahalliy Milliy Kongressi nomi bilan) tashkil topgan; 1920-yilda Britaniya G‘arbiy Afrikasi Milliy Kongressi tuzilgan.
Sinfda faoliyat

Xarita: 1939-yil Afrikasini bo‘yang: Britaniya (qizil), Fransiya (ko‘k), Belgiya, Portugaliya, Italiya, Ispaniya va mustaqil davlatlar uchun alohida ranglar.

Mashq
1
1930-yillarda Afrikada qaysi davlatlar mustaqil edi?
2
1926-yilgi «Qullik haqida» konvensiya nimani qoraladi?
3
Panafrika harakatining qaysi yetakchilarini bilasiz?
4
Nima uchun Yevropa davlatlari Afrika xom ashyosiga qiziqdi?