ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Jahon tarixi

Turkiya va Eron, 1918–1939

Darslar 13 · 1 ta dars · Sh. Ergashev, B. Xodjayev, J. Abdullayev. Jahon tarixi (1918–1991-yillar), 10-sinf, 1-nashr. «Turon-Iqbol» nashriyoti, Toshkent, 2017
13

1918 – 1939-yillarda Turkiya va Eron

Darslik: 57–61-betlar
MaqsadTurkiyada Otaturk islohotlarini va Eronda Rizo Pahlaviy islohotlarini, ularning umumiy va farqli tomonlarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
Sevr shartnomasi · Treaty of Sèvresdunyoviylik (sekulyarizm) · secularismmodernizatsiya · modernisationPahlaviylar sulolasi · Pahlavi dynasty
Tushuntirish

Usmoniylar imperiyasi Birinchi jahon urushida mag‘lub bo‘ldi; 1920-yilgi Sevr shartnomasi Turkiya hududini bo‘lib tashlashni nazarda tutardi. Mustafo Kamol boshchiligidagi milliy qarshilik harakati 1919–1922-yillarda yunon qo‘shinlarini mag‘lub etdi, 1922-yil 1-noyabrda saltanat bekor qilindi, 1923-yil Lozanna shartnomasi Turkiya mustaqilligi va chegaralarini tan oldi va 1923-yil 29-oktabrda respublika e’lon qilindi. Islohotlar davlat va dinni ajratish (1924-yilda xalifalik bekor qilindi), 1928-yilda lotin alifbosiga o‘tish, qonunlarni Yevropa namunasida o‘zgartirish, ayollar huquqlarini kengaytirish (1934-yilda saylov huquqi) va 1934-yilda familiyalar joriy qilinishini qamrab oldi; Kamolga «Otaturk» nomi berildi, u 1938-yil 10-noyabrda vafot etdi. Eronda 1921-yilda Rizoxon to‘ntarish qildi, 1925-yilda Pahlaviylar sulolasining shohi bo‘ldi; u armiya, maktablar, Tehron universiteti (1934), yo‘l va sanoatni rivojlantirdi, 1935-yildan mamlakat tashqarida «Eron» nomi qo‘llanishini talab qildi, Yevropa libosi va ayollarning ochilishi bo‘yicha qattiq choralar o‘tkazdi. 1941-yil avgustda SSSR va Buyuk Britaniya qo‘shinlari Eronga kirdi, Rizo shoh taxtdan voz kechdi va o‘g‘li Muhammad Rizo shoh bo‘ldi.

1920Sevr shartnomasi1922Sultonlik bekor1923Lozanna; respublika (29 okt.)1924Xalifalik bekor1928Lotin alifbosi1934Ayollar ovozi, familiyalar
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Bobo eski kitobni ochdi, uning harflari bugungi kitoblardagiga o‘xshamasdi. Nabirasi bir so‘zni ikki yozuvda yonma-yon yozib solishtirdi va matnni o‘qiy oldi. Yozuv almashgan bo‘lsa ham, eski matnlarni o‘qish mumkin.

Kim ishlatadi

Arxivchilar va kutubxonachilar eski matnlarni yangi yozuvga o‘giradi, tarjimonlar va til o‘qituvchilari yozuvlar orasidagi farqni tushuntiradi, dasturchilar klaviatura va shriftlarni moslashtiradi.

Bugun sinab ko‘ring

«Kitob» so‘zini lotin va kirill yozuvida yonma-yon yozing va qaysi harflar bir-biriga mos kelishini belgilang.

Namunalar
TurkiyaEron
Mustafo KamolRizo Xon (1925 shoh)
Respublika, 1923Pahlaviylar sulolasi
Lotin alifbosi, 1928Tehron universiteti, 1934
Umumiy: ikkala rahbar ham armiyaga tayanib, kuchli markaziy davlat qurdi, modernizatsiya va milliy mustaqillikni maqsad qildi, qonunlar va ta’limni yangiladi.
Farq: Turkiyada respublika va parlament (bir partiya nazorati ostida) tuzildi, Eronda monarxiya va shohning shaxsiy hokimiyati saqlandi. Ba’zi islohotlar (masalan, kiyim bo‘yicha majburiy qoidalar) jamiyatning bir qismi tomonidan qarshilik bilan kutib olindi.
Sinfda faoliyat

Venn diagrammasi: sinfdoshlar bilan Turkiya va Eron islohotlarini solishtiring (alifbo, ta’lim, ayollar huquqi, hokimiyat shakli, tashqi siyosat).

Mashq
1
Turkiya respublikasi qachon e’lon qilindi?
2
Turkiyada alifbo qachon va qaysi yo‘nalishda o‘zgartirildi?
3
Rizoxon qaysi yilda shoh bo‘ldi va qaysi sulolaga asos soldi?
4
Turkiya va Eron islohotlarining asosiy farqi nimada?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliIkki varaq orasiga pufladikHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →