☰ Mundarija · Jahon tarixi

Turkiya va Eron, 1918–1939

Darslar 13 · 1 ta dars · Sh. Ergashev, B. Xodjayev, J. Abdullayev. Jahon tarixi (1918–1991-yillar), 10-sinf, 1-nashr. «Turon-Iqbol» nashriyoti, Toshkent, 2017
13

1918 – 1939-yillarda Turkiya va Eron

Darslik: 57–61-betlar
MaqsadTurkiyada Otaturk islohotlarini va Eronda Rizo Pahlaviy islohotlarini, ularning umumiy va farqli tomonlarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
Sevr shartnomasi · Treaty of Sèvresdunyoviylik (sekulyarizm) · secularismmodernizatsiya · modernisationPahlaviylar sulolasi · Pahlavi dynasty
Tushuntirish

Usmoniylar imperiyasi Birinchi jahon urushida mag‘lub bo‘ldi; 1920-yilgi Sevr shartnomasi Turkiya hududini bo‘lib tashlashni nazarda tutardi. Mustafo Kamol boshchiligidagi milliy qarshilik harakati 1919–1922-yillarda yunon qo‘shinlarini mag‘lub etdi, 1922-yil 1-noyabrda saltanat bekor qilindi, 1923-yil Lozanna shartnomasi Turkiya mustaqilligi va chegaralarini tan oldi va 1923-yil 29-oktabrda respublika e’lon qilindi. Islohotlar davlat va dinni ajratish (1924-yilda xalifalik bekor qilindi), 1928-yilda lotin alifbosiga o‘tish, qonunlarni Yevropa namunasida o‘zgartirish, ayollar huquqlarini kengaytirish (1934-yilda saylov huquqi) va 1934-yilda familiyalar joriy qilinishini qamrab oldi; Kamolga «Otaturk» nomi berildi, u 1938-yil 10-noyabrda vafot etdi. Eronda 1921-yilda Rizoxon to‘ntarish qildi, 1925-yilda Pahlaviylar sulolasining shohi bo‘ldi; u armiya, maktablar, Tehron universiteti (1934), yo‘l va sanoatni rivojlantirdi, 1935-yildan mamlakat tashqarida «Eron» nomi qo‘llanishini talab qildi, Yevropa libosi va ayollarning ochilishi bo‘yicha qattiq choralar o‘tkazdi. 1941-yil avgustda SSSR va Buyuk Britaniya qo‘shinlari Eronga kirdi, Rizo shoh taxtdan voz kechdi va o‘g‘li Muhammad Rizo shoh bo‘ldi.

Namunalar
Umumiy: ikkala rahbar ham armiyaga tayanib, kuchli markaziy davlat qurdi, modernizatsiya va milliy mustaqillikni maqsad qildi, qonunlar va ta’limni yangiladi.
Farq: Turkiyada respublika va parlament (bir partiya nazorati ostida) tuzildi, Eronda monarxiya va shohning shaxsiy hokimiyati saqlandi. Ba’zi islohotlar (masalan, kiyim bo‘yicha majburiy qoidalar) jamiyatning bir qismi tomonidan qarshilik bilan kutib olindi.
Sinfda faoliyat

Venn diagrammasi: sinfdoshlar bilan Turkiya va Eron islohotlarini solishtiring (alifbo, ta’lim, ayollar huquqi, hokimiyat shakli, tashqi siyosat).

Mashq
1
Turkiya respublikasi qachon e’lon qilindi?
2
Turkiyada alifbo qachon va qaysi yo‘nalishda o‘zgartirildi?
3
Rizoxon qaysi yilda shoh bo‘ldi va qaysi sulolaga asos soldi?
4
Turkiya va Eron islohotlarining asosiy farqi nimada?