☰ Mundarija · Jahon tarixi

SSSR: 1918–1929-yillar

Darslar 7 · 1 ta dars · Sh. Ergashev, B. Xodjayev, J. Abdullayev. Jahon tarixi (1918–1991-yillar), 10-sinf, 1-nashr. «Turon-Iqbol» nashriyoti, Toshkent, 2017
7

1918 – 1939-yillarda SSSR (I): 1918–1929-yillar

Darslik: 30–36-betlar
Maqsad1918–1929-yillarda Sovet davlatining shakllanishini: fuqarolar urushi, «harbiy kommunizm», SSSR tuzilishi va NEPni bayon qilish.
Yangi so‘zlar
fuqarolar urushi · civil war«harbiy kommunizm» · “war communism”yangi iqtisodiy siyosat (NEP) · New Economic Policy (NEP)milliy-hududiy chegaralanish · national-territorial delimitation
Tushuntirish

1917-yil oktabrdagi to‘ntarishdan so‘ng hokimiyatni bolsheviklar egalladi; 1918-yil 3-martda Brest-Litovskda Germaniya bilan sulh tuzildi, unga ko‘ra Rossiya katta hududlardan ayrildi. Bolsheviklar va ularning raqiblari (Oq harakat, boshqa kuchlar) o‘rtasidagi fuqarolar urushi 1918–1922-yillarda davom etdi, unga Antanta davlatlarining aralashuvi ham qo‘shildi. Urush davrida «harbiy kommunizm» joriy etildi: sanoat milliylashtirildi, savdo cheklandi, dehqonlardan oziq-ovqat razvyorstka orqali tortib olindi. 1921-yilgi og‘ir inqiroz, ochlik va norozilik tufayli bolsheviklar yangi iqtisodiy siyosatga (NEP) o‘tdi: razvyorstka natural soliq bilan almashtirildi, xususiy savdo va mayda sanoatga ruxsat berildi, davlat esa yirik sanoat va bank ustidan nazoratni saqlab qoldi. 1922-yil 30-dekabrda Rossiya, Ukraina, Belorusiya va Zakavkaz respublikalari SSSRni tuzdi; 1924-yilda Lenin vafot etdi va birinchi ittifoq konstitutsiyasi qabul qilindi. 1924-yilda O‘rta Osiyoda milliy-hududiy chegaralanish o‘tkazilib, shu jumladan O‘zbekiston SSR tashkil etildi; mamlakatda esa bir partiyaviy tizim mustahkamlandi va 1920-yillar oxirida NEP bosqichma-bosqich bekor qilina boshladi.

Namunalar
«Harbiy kommunizm» va NEPni solishtirish: birinchisida – tekin tortib olish va savdo taqiqi; ikkinchisida – natural soliq, bozor va xususiy savdoning qisman tiklanishi. NEP iqtisodni tiklab, 1920-yillar o‘rtalarida ishlab chiqarishni urushdan oldingi darajaga yaqinlashtirdi.
Nima uchun 1921-yil burilish yili: ochlik Volgabo‘yi va Ukrainani qamrab oldi, dehqon va dengizchilar qo‘zg‘olonlari ko‘tarildi; rahbariyat siyosatni o‘zgartirishga majbur bo‘ldi. Xalqaro yordam ishlarini norvegiyalik Fritof Nansen kabi shaxslar uyushtirdi.
Sinfda faoliyat

Jadval: «Harbiy kommunizm | NEP» ikki ustunida 5 tadan belgi (mulk, savdo, qishloq, sanoat, natija) to‘ldiriladi; juftliklar bir-birining jadvalini tekshiradi.

Mashq
1
SSSR qachon tuzilgan va qaysi respublikalar tashkil qilgan?
2
NEPning mohiyati nimada edi?
3
Brest-Litovsk sulhi qachon va kim bilan tuzildi?
4
Nima uchun bolsheviklar «harbiy kommunizm»dan voz kechdi?