☰ Mundarija · Jahon tarixi

Fan va madaniyat, XX asrning ikkinchi yarmi

Darslar 29 · 1 ta dars · Sh. Ergashev, B. Xodjayev, J. Abdullayev. Jahon tarixi (1918–1991-yillar), 10-sinf, 1-nashr. «Turon-Iqbol» nashriyoti, Toshkent, 2017
29

XX asrning ikkinchi yarmida fan va madaniyatning rivojlanishi

Darslik: 137–141-betlar
MaqsadXX asrning ikkinchi yarmidagi ilmiy-texnik inqilob, kosmik tadqiqotlar, axborot texnologiyalari va madaniyatdagi asosiy yo‘nalishlarni bayon qilish.
Yangi so‘zlar
ilmiy-texnik inqilob · scientific and technological revolutionintegral mikrosxema · integrated circuitARPANET · ARPANETpostmodernizm · postmodernism
Tushuntirish

XX asrning ikkinchi yarmida ilmiy-texnik inqilob avtomatlashtirish, elektronika va yangi materiallar orqali sanoat va kundalik hayotni o‘zgartirdi. 1947-yilda tranzistor ixtiro qilindi, 1958–1959-yillarda integral mikrosxema yaratildi (Jek Kilbi, Robert Noys) va kompyuterlar kichiklashib tarqaldi; 1969-yilda ARPANET, 1971–1972-yillarda elektron pochta paydo bo‘ldi va keyinchalik Internet shakllandi. Biologiyada 1953-yilda Uotson va Krik DNK tuzilishini ochdi, 1950-yillarda poliomielitga qarshi vaksina yaratildi. «Sovuq urush» raqobati kosmik poygani kuchaytirdi: 1957-yil 4-oktabrda birinchi sun’iy yo‘ldosh («Sputnik-1»), 1961-yil 12-aprelda Yuriy Gagarinning birinchi parvozi, 1963-yilda Valentina Tereshkova (birinchi ayol kosmonavt), 1969-yil 20-iyulda «Apollon-11» ekipaji Oyga qo‘ngan birinchi odamlar (Nil Armstrong, Edvin Oldrin) bo‘ldi. 1960-yilda lazer yaratildi (Teodor Meyman), N. Basov, A. Proxorov va Ch. Tauns ishlari 1964-yilda Nobel mukofotiga sazovor bo‘ldi. Madaniyatda abstraksionizm, pop-art, keyinchalik postmodernizm yo‘nalishlari, ommaviy musiqa va kino, urush va tinchlik mavzusidagi adabiyot, shuningdek Lotin Amerikasi adabiyoti (masalan, G. G. Markes) jahon e’tiborini tortdi; ommaviy madaniyat televideniye va radio orqali tez tarqaldi.

Namunalar
Kompyuterdan Internetgacha: 1) tranzistor (1947) – elektron qurilmalar kichiklashdi; 2) mikrosxema (1958–1959) – kompyuter hajmi qisqardi; 3) ARPANET (1969) – tarmoq tajribasi; 4) 1989–1991 – Tim Berners-Li Butunjahon o‘rgimchak to‘rini (WWW) taklif qildi.
Kosmik poyga va hamkorlik: 1960-yillarda raqobat kuchli bo‘ldi, 1975-yilda esa «Soyuz–Apollon» dasturida SSSR va AQSH kosmik kemalari orbitada biriktirildi, bu detant davrining ramzi bo‘ldi.
Sinfda faoliyat

Kashfiyot kartochkalari: 10 ta ixtiro (tranzistor, mikrosxema, DNK, lazer, Sputnik, Apollon-11, ARPANET, uyali aloqa, kompyuter, vaksina) yillarini topib, vaqt chizig‘ida joylashtiring va har birining hayotga ta’sirini yozing.

Mashq
1
Birinchi sun’iy yo‘ldosh qachon uchirilgan va nima deb atalgan?
2
Insonning Oyga birinchi qo‘nishi qachon bo‘lgan?
3
Integral mikrosxema nima uchun muhim ixtiro?
4
Abstraksionizm nima?