Navoiy qit’alari va g‘azal-qit’a nazariyasi

Navoiy «Xazoyin ul-maoniy»ga kiritgan har bir qit’asiga nasrda sarlavha qo‘ygan; sarlavha qit’aning asosiy fikrini ochib, o‘quvchini she’rga tayyorlaydi. Birinchi qit’a (G‘aroyib us-sig‘ar, 10-qit’a) «Kamol et kasb» deb boshlanadi: shoir o‘quvchini kamolga yetishni o‘ziga kasb qilib olishga chorlaydi. Dunyodan kamolga yetmay o‘tish hammomga kirib, chala yuvinib chiqishga o‘xshatiladi. Ba’zilar «kamol et kasb» so‘zlarini «kasb o‘rgan» deb tushunadi, aslida esa «kamolga yetishni o‘zingga kasb qilib ol» deyilyapti. Ikkinchi qit’a (Badoye’ ul-vasat, 41-qit’a) shukr haqida: kavushi yo‘q odam yurish uchun oyog‘i borligiga shukr qilsin, chunki yurishga oyog‘i yo‘q kishilar ham bor. Bu «mingni ko‘rib fikr qil, birni ko‘rib shukr qil» maqolidagi fikrga yaqin, lekin Navoiyning qiyosi ayniqsa ta’sirchan. Ikkala qit’a ham bugun uchun dolzarb: biri barkamol avlod tarbiyasini, ikkinchisi shukronalik va ahillikni eslatadi. Darslikda mustaqil o‘qish uchun yana beshta qit’a berilgan: oltin-kumushga hirs haqida, devonda muhr bosish haqida, yuqori o‘ringa talashuvchilar haqida, yaxshi va yomon qilmish haqida va Ali (r.a.) so‘zining tarjimasi haqida.