Darslar 18–19 · 2 ta dars · S. Olim, S. Ahmedov, R. Qo‘chqorov. Adabiyot, 8-sinf: darslik-majmua, 1- va 2-qism. «G‘afur G‘ulom» nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2014 (qayta ishlangan uchinchi nashr)
18
Alisher Navoiy
Darslik: 1-qism, 98–101-betlar
MaqsadAlisher Navoiyning hayot yo‘li, asosiy sanalari va lirik merosi (devonlari)ning tuzilishini bilish.
Yangi so‘zlar
devon · divan (a collected volume of a poet’s lyrics)debocha · prefacetaxallus · pen namemuqarrabi shohiy · the king’s closest person (a court title)
Tushuntirish
Alisher Navoiy 1441-yil 9-fevralda Hirotda, saroy amirlaridan G‘iyosiddin Kichkina xonadonida tug‘ilgan. Yoshligida Attorning «Mantiq ut-tayr» dostonini yaxshi ko‘rib o‘qigan; ota-onasi uni qo‘rqib yashirgan, lekin shoir kitobni yodlab olgan edi. 1466–1469-yillarda Samarqand madrasalarida o‘qigan. 1469-yilda do‘sti Husayn Boyqaro Hirot taxtini egallagach, uni yoniga chaqirgan; Navoiy saroyda yuqori lavozimlarda xizmat qilgan va «muqarrabi shohiy» martabasini olgan. Besh dostondan iborat «Xamsa» 1483–1485-yillarda yaratilgan. Navoiy 1501-yil 3-yanvarda Hirotda vafot etgan. Uning lirikasi sakkiz devonga jamlangan: yettitasi turkiy, bittasi, «Devoni Foniy», forsiy (unda «Foniy» taxallusi qo‘llangan, 554 g‘azal bor). 1491–92-yildan boshlab turkiy she’rlarini to‘rt devondan iborat «Xazoyin ul-maoniy»ga yig‘a boshlagan; unda 16 lirik janr bor, har devonda 650 tadan, jami 2600 g‘azal. Devonlar nomi umrning to‘rt davriga ishora qiladi: «G‘aroyib us-sig‘ar», «Navodir ush-shabob», «Badoye’ ul-vasat», «Favoyid ul-kibar». Ikki tildagi g‘azallar soni jami 3154 ta.
Namunalar
Misol: Navoiyning birinchi o‘z devoni «Badoyi‘ ul-bidoya» taxminan 1472–1476-yillarda Husayn Boyqaroning iltimosi bilan tuzilgan va oldiga shoir «Debocha» yozgan. Ikkinchi devon – «Navodir un-nihoya» 1486-yilda tuzilgan.
Misol: «Xazoyin ul-maoniy» devonlari shoir hayotining to‘rt fasliga qiyoslangan: bolalik – bahor, yigitlik – yoz, o‘rta yosh va qarilik – keyingi pallalar. Lekin har devonga o‘sha yoshda yozilgan she’rlar kiritilgan deb tushunmaslik kerak, chunki bunda ramziylik ham bor.
Sinfda faoliyat
Navoiyning hayotidagi to‘rt sanani (1441, 1469, 1483–1485, 1501) va ularning ma’nosini bitta jadvalga yozing. Qo‘shimcha ravishda devonlar tartibini o‘z so‘zingiz bilan tushuntiring.
Mashq
1
Navoiy qachon va qayerda tug‘ilgan?
1441-yil 9-fevralda Hirotda.
2
«Xazoyin ul-maoniy» nechta devondan iborat va jami nechta g‘azal bor?
To‘rt devon; har birida 650 tadan, jami 2600 g‘azal.
3
«Devoni Foniy» qaysi tilda va unda nechta g‘azal bor?
Fors-tojik tilida; 554 ta g‘azal.
4
Nima uchun devonlarning nomini yoshga to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘lab bo‘lmaydi?
Chunki darslik bu yerda ramziylik borligini aytadi: har devonga aynan o‘sha yoshdagi she’rlar kiritilgan emas.