Darslar 14–15 · 2 ta dars · S. Olim, S. Ahmedov, R. Qo‘chqorov. Adabiyot, 8-sinf: darslik-majmua, 1- va 2-qism. «G‘afur G‘ulom» nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2014 (qayta ishlangan uchinchi nashr)
14
Irsoli masal
Darslik: 1-qism, 90-bet
MaqsadIrsoli masal san’atining mohiyatini, uning xalq og‘zaki ijodi bilan aloqasini va Lutfiy ijodidagi o‘rnini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
irsoli masal · irsoli masal (quoting a proverb in verse)zarb ul-masal · old term for a proverbmaqol · proverbfrazeologizm · phraseological unit
Tushuntirish
Irsoli masal – she’r yoki nutqda xalq orasida mashhur maqol, matal, ibora yoki hikmatli so‘zni keltirib, fikrni kuchaytirish san’ati. «Irsol» – keltirish, «masal» – misol, maqol degani. Eski o‘zbek tilida maqol va iboralar «zarb ul-masal» deyilgan, hozirgi tilshunoslikda esa ularni frazeologizmlar deb atashadi. Bu san’at «Qutadg‘u bilig» va «Hibat ul-haqoyiq» kabi eng qadimgi yozma asarlarda ham uchraydi, ammo Lutfiy ijodida ayniqsa ko‘p. Darslikka ko‘ra, uning «Ayoqingg‘a tushar har lahza gisu...» g‘azalidagi besh bayt to‘liq shu san’at asosida yozilgan: har baytning ikkinchi misrasida maqol keladi va birinchi misradagi fikrni tasdiqlaydi. Shunda shoir o‘z fikrini ikki marta mustahkamlagan bo‘ladi.
Namunalar
Misol: oddiy gapda ham shunday: «Dars tayyorlashga erinma, axir oz-oz o‘rganib dono bo‘lur». Birinchi qism fikr, ikkinchisi – ma’lum maqol bilan tasdiq.
Misol: Lutfiy g‘azalida tuzilish shunday: har baytda birinchi misra shoirning fikri, ikkinchi misra esa tayyor maqol. Beshta bayt – beshta maqol.
Sinfda faoliyat
Beshta maqol yozing va har biri bilan o‘z fikringizni tasdiqlaydigan ikki qatorli gap tuzing: birinchi qator fikr, ikkinchisi maqol.
Mashq
1
Irsoli masal nima?
Maqol, matal yoki iborani keltirib, fikrni kuchaytirish san’ati.
2
Eski o‘zbek tilida maqol va iboralar qanday atalgan?