Darslar 9 · 1 ta dars · S. Olim, S. Ahmedov, R. Qo‘chqorov. Adabiyot, 8-sinf: darslik-majmua, 1- va 2-qism. «G‘afur G‘ulom» nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2014 (qayta ishlangan uchinchi nashr)
9
Didaktik adabiyot haqida tushuncha
Darslik: 1-qism, 71–73-betlar
MaqsadDidaktik adabiyot nima ekanini, uning uch turini va mashhur namunalarini bilish.
Yangi so‘zlar
didaktik adabiyot · didactic literaturepand-nasihat · counsel and advicenasriy · in prosenasriy-she‘riy · in mixed prose and verse
Tushuntirish
«Didaktika» yunoncha so‘z bo‘lib, ibratli degan ma’noni bildiradi; didaktik adabiyot – nasihat, o‘git, ibrat ruhidagi asarlar. Sharq adabiyotida pand-nasihat ruhi ustun, shu bilan G‘arb adabiyotidan farq qiladi; lekin Sharq adabiyotini butunlay faqat nasihatdan iborat deb tushunish xato. Shakliga ko‘ra didaktik asarlar uch turga bo‘linadi. Nasriy turga «Panchatantra» («Kalila va Dimna»), Kaykovusning «Qobusnoma»si, Xojaning «Gulzor» va «Miftoh ul-adl» asarlari kiradi; nasriy-she‘riy turga Sa’diyning «Guliston», Navoiyning «Mahbub ul-qulub», Gulxaniyning «Zarbulmasal» asarlari kiradi. She‘riy turga esa «Qutadg‘u bilig», Haydar Xorazmiyning «Gulshan ul-asror», Navoiyning «Hayrat ul-abror» dostonlari kiradi. Fikrni voqea va obraz orqali berish muallif g‘oyasini tiniq qiladi va ta’sirni kuchaytiradi.
Namunalar
Misol: sizga sinfdoshingiz «halol bo‘l» deb nasihat qilsa, bu quruq gap; «Qutadg‘u bilig»dagi kabi dono vazir o‘z fikrini hayotiy sinovlar va savol-javob orqali isbotlasa, o‘quvchi ta’sirlanadi. Didaktik asar fikrni badiiy yo‘l bilan beradi.
Misol: «Guliston» nasr va nazm aralash yozilgan, shu sababli u nasriy-she‘riy turga kiradi; «Qobusnoma» faqat nasrda, «Hayrat ul-abror» esa faqat nazmda.
Sinfda faoliyat
Ushbu asarlarni uch guruhga ajrating: «Gulzor», «Mahbub ul-qulub», «Gulshan ul-asror», «Qobusnoma», «Zarbulmasal», «Hayrat ul-abror».
Mashq
1
«Didaktik» so‘zi qanday ma’noni bildiradi?
Ibratli, o‘git va nasihat ruhidagi.
2
Didaktik asarlar shakliga ko‘ra qanday uch turga bo‘linadi?
Nasriy, nasriy-she‘riy va she‘riy.
3
Har bir turdan bittadan asar nomini ayting.
Nasriy – «Qobusnoma»; nasriy-she‘riy – «Guliston»; she‘riy – «Qutadg‘u bilig».
4
Nega Sharq adabiyotini faqat nasihatdan iborat deyish xato?
Chunki Sharqda ishq, tabiat, tarix va qahramonlik haqida ham ko‘plab badiiy asarlar bor; didaktik adabiyot uning faqat bir qismi.