Navoiy qit’alari va g‘azal-qit’a nazariyasi

G‘azal – musulmon Sharqi adabiyotlarida eng ko‘p tarqalgan lirik janr. U avval arab she’riyatida VI–VII asrlarda paydo bo‘lgan, XIII–XIV asrlarda to‘la shakllangan. G‘azallar ko‘pincha ishqiy mavzuda, lekin hamd, na’t, rindona, orifona va tabiat g‘azallari ham bor. Hajmi 3 baytdan 27 baytgacha bo‘lishi mumkin, Navoiy ko‘pincha 7 va 9 baytli g‘azal yozgan. G‘azal bir vaznda bitiladi, bitta qofiya tizimiga ega (aa, ba, da...). Baytlarning bog‘lanishiga ko‘ra g‘azal to‘rt turga bo‘linadi: parokanda (baytlar mustaqil, o‘rni almashsa ham sezilmaydi), yakpora (baytlar mantiqan ketma-ket), voqeaband (ketma-ketlikni voqea belgilaydi) va musalsal (baytlar bir-birini taqozo etadi). Navoiy parokanda g‘azalni tanqid qilgan, «Jong‘a chun dermen» esa musalsal g‘azal namunasi. Birinchi bayt matla‘, oxirgisi maqta‘ deyiladi; maqta‘da ko‘pincha taxallus keladi, lekin bu majburiy emas. Maqta‘dan oldingi bayt lirik chekinish bo‘lsa, «begona bayt» deyiladi, lekin «begona» nisbiy ma’noda. Qit’a esa g‘azaldan farq qiladi: unda matla‘ yo‘q, baytlar ab, db, eb... tarzida qofiyalanadi; kamida ikki baytdan iborat; mavzusi erkin; taxallus kam qo‘llanadi; Navoiyda har qit’aga nasriy sarlavha qo‘yilgan. «Qit’a» arabcha «bo‘lak, parcha» degani. «Xazoyin ul-maoniy»dagi to‘rt devonda jami 210 qit’a bor (50, 50, 60 va 50 ta).