ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Adabiyot

Navoiy qit’alari va g‘azal-qit’a nazariyasi

Darslar 22–23 · 2 ta dars · S. Olim, S. Ahmedov, R. Qo‘chqorov. Adabiyot, 8-sinf: darslik-majmua, 1- va 2-qism. «G‘afur G‘ulom» nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2014 (qayta ishlangan uchinchi nashr)
23

Nazariy ma’lumot: g‘azal va qit’a

Darslik: 1-qism, 137–142-betlar
MaqsadG‘azal va qit’a janrlarining tuzilishi, turlari va farqlarini tushuntirish; matla‘, maqta‘, begona bayt atamalarini bilish.
Yangi so‘zlar
parokanda g‘azal · scattered ghazalmusalsal g‘azal · sequential ghazallirik chekinish · lyrical digressiontaxallus · pen name
Tushuntirish

G‘azal – musulmon Sharqi adabiyotlarida eng ko‘p tarqalgan lirik janr. U avval arab she’riyatida VI–VII asrlarda paydo bo‘lgan, XIII–XIV asrlarda to‘la shakllangan. G‘azallar ko‘pincha ishqiy mavzuda, lekin hamd, na’t, rindona, orifona va tabiat g‘azallari ham bor. Hajmi 3 baytdan 27 baytgacha bo‘lishi mumkin, Navoiy ko‘pincha 7 va 9 baytli g‘azal yozgan. G‘azal bir vaznda bitiladi, bitta qofiya tizimiga ega (aa, ba, da...). Baytlarning bog‘lanishiga ko‘ra g‘azal to‘rt turga bo‘linadi: parokanda (baytlar mustaqil, o‘rni almashsa ham sezilmaydi), yakpora (baytlar mantiqan ketma-ket), voqeaband (ketma-ketlikni voqea belgilaydi) va musalsal (baytlar bir-birini taqozo etadi). Navoiy parokanda g‘azalni tanqid qilgan, «Jong‘a chun dermen» esa musalsal g‘azal namunasi. Birinchi bayt matla‘, oxirgisi maqta‘ deyiladi; maqta‘da ko‘pincha taxallus keladi, lekin bu majburiy emas. Maqta‘dan oldingi bayt lirik chekinish bo‘lsa, «begona bayt» deyiladi, lekin «begona» nisbiy ma’noda. Qit’a esa g‘azaldan farq qiladi: unda matla‘ yo‘q, baytlar ab, db, eb... tarzida qofiyalanadi; kamida ikki baytdan iborat; mavzusi erkin; taxallus kam qo‘llanadi; Navoiyda har qit’aga nasriy sarlavha qo‘yilgan. «Qit’a» arabcha «bo‘lak, parcha» degani. «Xazoyin ul-maoniy»dagi to‘rt devonda jami 210 qit’a bor (50, 50, 60 va 50 ta).

parokandayakporavoqeabandmusalsalG‘azalturlari
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktabga ikki xil yo‘lni solishtirasiz: biri qisqa, ikkinchisida burilishlar ko‘p. Solishtirish tuzilishni ko‘rishga o‘rgatadi; she’rning ikki turini solishtirish ham shunday ishlaydi.

Kim ishlatadi

Tadqiqotchilar, tahlilchilar va tanqidchilar narsalarni tuzilishi bo‘yicha solishtiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Ikki yoqtirgan matn yoki qo‘shiqni oling va ularning ikkita o‘xshashligini va ikkita farqini yozing.

Namunalar
Misol: «Jong‘a chun dermen» – musalsal, chunki savol-javob zanjiri tufayli baytlar o‘rnini almashtirib bo‘lmaydi; «Yo‘q» ham shunga yaqin. Parokanda g‘azalda esa baytlar o‘rni almashsa, sezilmaydi.
Misol: «Kamol et kasb» qit’asi – ikki baytli: matla‘ yo‘q, taxallus yo‘q, nasriy sarlavha bor. Bu qit’aning xususiyatlariga mos keladi.
Sinfda faoliyat

Uch ustunli jadval tuzing: «Belgi», «G‘azal», «Qit’a». Unda hajm, qofiya, matla‘, taxallus, sarlavha, mavzu belgilarini taqqoslang. Keyin qaysi janr sizga yoqishini sababi bilan yozing.

Mashq
1
G‘azalning to‘rt turini sanang.
2
Matla‘ va maqta‘ qanday farqlanadi?
3
Qit’ada nima uchun matla‘ bo‘lmaydi?
4
«Begona bayt»dagi «begona» so‘zini nega nisbiy ma’noda tushunish kerak?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliMuzlash signalizatsiyasi: 3 volt, to‘rt elementHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →