Nazariy ma’lumot: g‘azal va qit’a
G‘azal – musulmon Sharqi adabiyotlarida eng ko‘p tarqalgan lirik janr. U avval arab she’riyatida VI–VII asrlarda paydo bo‘lgan, XIII–XIV asrlarda to‘la shakllangan. G‘azallar ko‘pincha ishqiy mavzuda, lekin hamd, na’t, rindona, orifona va tabiat g‘azallari ham bor. Hajmi 3 baytdan 27 baytgacha bo‘lishi mumkin, Navoiy ko‘pincha 7 va 9 baytli g‘azal yozgan. G‘azal bir vaznda bitiladi, bitta qofiya tizimiga ega (aa, ba, da...). Baytlarning bog‘lanishiga ko‘ra g‘azal to‘rt turga bo‘linadi: parokanda (baytlar mustaqil, o‘rni almashsa ham sezilmaydi), yakpora (baytlar mantiqan ketma-ket), voqeaband (ketma-ketlikni voqea belgilaydi) va musalsal (baytlar bir-birini taqozo etadi). Navoiy parokanda g‘azalni tanqid qilgan, «Jong‘a chun dermen» esa musalsal g‘azal namunasi. Birinchi bayt matla‘, oxirgisi maqta‘ deyiladi; maqta‘da ko‘pincha taxallus keladi, lekin bu majburiy emas. Maqta‘dan oldingi bayt lirik chekinish bo‘lsa, «begona bayt» deyiladi, lekin «begona» nisbiy ma’noda. Qit’a esa g‘azaldan farq qiladi: unda matla‘ yo‘q, baytlar ab, db, eb... tarzida qofiyalanadi; kamida ikki baytdan iborat; mavzusi erkin; taxallus kam qo‘llanadi; Navoiyda har qit’aga nasriy sarlavha qo‘yilgan. «Qit’a» arabcha «bo‘lak, parcha» degani. «Xazoyin ul-maoniy»dagi to‘rt devonda jami 210 qit’a bor (50, 50, 60 va 50 ta).
Maktabga ikki xil yo‘lni solishtirasiz: biri qisqa, ikkinchisida burilishlar ko‘p. Solishtirish tuzilishni ko‘rishga o‘rgatadi; she’rning ikki turini solishtirish ham shunday ishlaydi.
Tadqiqotchilar, tahlilchilar va tanqidchilar narsalarni tuzilishi bo‘yicha solishtiradi.
Ikki yoqtirgan matn yoki qo‘shiqni oling va ularning ikkita o‘xshashligini va ikkita farqini yozing.
Uch ustunli jadval tuzing: «Belgi», «G‘azal», «Qit’a». Unda hajm, qofiya, matla‘, taxallus, sarlavha, mavzu belgilarini taqqoslang. Keyin qaysi janr sizga yoqishini sababi bilan yozing.