Darslar 1–2 · 2 ta dars · S. Olim, S. Ahmedov, R. Qo‘chqorov. Adabiyot, 8-sinf: darslik-majmua, 1- va 2-qism. «G‘afur G‘ulom» nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2014 (qayta ishlangan uchinchi nashr)
1
Kirish: adabiyot – so‘z san’ati
Darslik: 1-qism, 4–8-betlar
MaqsadAdabiyot tarixdan nimasi bilan farq qilishini va hayot haqiqati badiiy haqiqatga qanday aylanishini tushunish.
Yangi so‘zlar
badiiy haqiqat · artistic truthhayot haqiqati · truth of lifeabadiy muammolar · eternal problemsijodkor · creator (writer or poet)
Tushuntirish
Tarixchi voqea qachon, qayerda va nega yuz berganini, kimlar qatnashganini aniq yozishi shart. Yozuvchi esa voqea ichidagi odamning ko‘nglidan nimalar o‘tganiga ko‘proq e’tibor beradi va bir qahramon taqdiri orqali butun voqeaning og‘irligini ko‘rsatadi. Adabiyot hayotdan nusxa ko‘chirish emas: voqea «hayot haqiqati» bo‘lib qoladi, uni ijodkor iste’dodi, kuzatuvchanligi va xayol kuchi bilan «badiiy haqiqat»ga aylantiradi. Zamonning o‘tkinchi gapiga berilgan asr o‘tmay unutiladi, sevgi va nafrat, adolat va adolatsizlik, mardlik va qo‘rqoqlik kabi abadiy muammolarni yoritgan asr esa yashab qoladi. Yaxshi asar o‘zbek tilining boyligini ham ko‘rsatadi va uni yanada sayqallaydi.
Namunalar
Misol: gazeta yozadi: «Kecha 80 millimetr yomg‘ir yog‘di, ikki ko‘cha suv ostida qoldi». Hikoyada esa bitta bola ukasining etigini ko‘tarib, loyga botib uyga yuguradi, onasi esa darvoza oldida kutadi. Birinchisi – xabar, ikkinchisi – badiiy tasvir.
Misol: Navoiyning mashhur baytida shoir o‘ziga yetgan ozorga chidashini, el boshiga tushgan ozor uchun esa qayta-qayta faryod chekishini aytadi. Bu – shoirning xalq qismatiga befarq emasligi.
Sinfda faoliyat
O‘zingiz ko‘rgan bir voqeani avval ikki gapda «xabar» shaklida, so‘ng 4–5 gapda bir odamning kechinmasi orqali yozing. Ikki matn nimasi bilan farq qilishini ayting.
Mashq
1
Tarixchi va yozuvchi voqeaga qanday yondashadi?
Tarixchi sana, joy, sabab va ismlarni aniq beradi; yozuvchi odamning kechinmasini va voqea mohiyatini bir qahramon taqdiri orqali ko‘rsatadi.
2
«Abadiy muammo» nima? Ikkita misol keltiring.
Zamon o‘tsa ham yo‘qolmaydigan, har avlodni o‘ylantiradigan masala; masalan, adolat va adolatsizlik, sadoqat va sotqinlik.
3
Hayot haqiqati badiiy haqiqatga aylanishi uchun ijodkorda nimalar bo‘lishi kerak?
Tug‘ma iste’dod, kuzatuvchanlik, xayol kuchi va tinimsiz o‘qib-o‘rganish.
4
Nega adabiyotni hayotdan nusxa ko‘chirish deb bo‘lmaydi?
Nusxa faqat takrorlaydi, badiiy asar esa hayotning ichki sirini ochadi va o‘quvchini o‘ylantiradi; shuning uchun so‘z san’atining o‘z qadri bor.