ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Adabiyot

Radif, tuyuq va tajnis

Darslar 16–17 · 2 ta dars · S. Olim, S. Ahmedov, R. Qo‘chqorov. Adabiyot, 8-sinf: darslik-majmua, 1- va 2-qism. «G‘afur G‘ulom» nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2014 (qayta ishlangan uchinchi nashr)
16

Radif

Darslik: 1-qism, 93–95-betlar
MaqsadRadifning ma’nosini, turlarini (qisqa, yoyiq, ichki va asosiy) va she’rdagi vazifasini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
radif · radif (words repeated after the rhyme)qisqa radif · short radif (one word)yoyiq radif · extended radif (several words)muraddaf bayt · couplet that has a radif
Tushuntirish

«Radif» arabcha so‘z bo‘lib, otda suvoriy bilan mingashgan kishini, shuningdek yo‘ldosh, ketma-ket degan ma’nolarni bildiradi. She’rda u doim qofiyadan keyin, unga «mingashib» keladigan so‘z yoki so‘zlar takrori. Radif qofiyasiz bo‘lmaydi va qofiya bilan birga she’r ohangdoshligiga xizmat qiladi. Bir so‘zdan iborat radif «qisqa», bir necha so‘zdan iborat radif «yoyiq» deyiladi. Ba’zi she’rlarda misradagi faqat bitta so‘z qofiya bo‘ladi, qolganlari esa radif; darslikda shunday misol sifatida Boburning bir ruboiysi tilga olingan. Radif ma’noni kuchaytiradi: shoir nimaga urg‘u bermoqchi bo‘lsa, shuni radifga oladi. Ayrim g‘azallarda butun mavzu va tasvir radif atrofida aylanadi, undan radifni olib tashlasak, g‘azal qimmatini yo‘qotadi. Masnaviydan boshqa janrlarda, masalan g‘azal, qit’a, muxammasda, bir banddagi ikki xil radif – ichki va asosiy radif – bo‘lishi mumkin. Navoiyning «Farhod va Shirin» dostonida 5782 qo‘shmisradan 965 tasi, ya’ni 17 foizi radifli baytlardir.

bir so‘zbir necha so‘zqisqayoyiqUzunligigako‘raichkiasosiyO‘rnigako‘raRadif
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Stadionda tomoshabinlar bir xil so‘zni takrorlab hayqiradi va butun olomon birlashadi. She’rdagi takror so‘z ham o‘quvchini shunday birlashtiradi.

Kim ishlatadi

Qo‘shiqchilar, shoirlar va notiqlar takroriy ibora bilan ta’sirni kuchaytiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Bir xil so‘z bilan tugaydigan uchta qisqa gap ayting va takror sizga qanday ta’sir qilganini sezing.

Namunalar
Misol: «yor – bahor» qofiyadan keyin «bila» kelsa, «bila» radif. Agar «yor bila – bahor bila» desak, qofiya «yor – bahor», radif esa «bila».
Misol: Navoiy muxammasidan olingan bandda «edim» so‘zi ichki radif, band oxiridagi «oqibat» so‘zi asosiy radif sifatida darslikda ko‘rsatilgan; Boburning g‘azalida «qonikim» ichki, «bila» asosiy radif.
Sinfda faoliyat

O‘zingiz to‘rt misrali she’r yozing: har misra oxirida bitta so‘z qofiya, undan keyin ikkita so‘zdan iborat yoyiq radif bo‘lsin. Radifni va qofiyani belgilang.

Mashq
1
Radif so‘zi arabchada nima ma’noni bildiradi?
2
Qisqa va yoyiq radifning farqi nimada?
3
Ichki va asosiy radif nima?
4
Nima uchun ba’zi g‘azallardan radifni olib tashlab bo‘lmaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliMotor xavfsizlik qoidalariHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →