Darslar 3–4 · 2 ta dars · S. Olim, S. Ahmedov, R. Qo‘chqorov. Adabiyot, 8-sinf: darslik-majmua, 1- va 2-qism. «G‘afur G‘ulom» nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2014 (qayta ishlangan uchinchi nashr)
3
«Kuntug‘mish»: nard sharti va sahro azobi
Darslik: 1-qism, 14–23-betlar
Maqsad«Kuntug‘mish»ning boshlanishini – Xolbekaning sharti, tushlar, surat, Zangarga safar va sahrodagi sinovni – tartib bilan so‘zlab berish.
Yangi so‘zlar
nard · nard (a board game like backgammon)shirxo‘ra · milk-sibling (nursed by one mother)bazzoz · cloth merchantsandiq · chest
Tushuntirish
Zangar podshosi Buvraxonning ikki vaziri – Shoir va Tohir – farzandlari qiz bo‘lsa do‘st, o‘g‘il bo‘lsa suyanch bo‘lsin, deb niyat qilgan edi. Shoirning qizi Xolbeka va Tohirning o‘g‘li Xolmo‘min tug‘ildi; Xolmo‘minning onasi vafot etgach, uni Xolbekaning onasi emizdi, shu sabab ular shirxo‘ra bo‘lib, nikoh yurmaydigan bo‘ldi. Go‘zal va aqlli Xolbeka sovchilarga nard o‘ynashni shart qildi: yutsa unga tegadi, yutqazsa u sovchining jonini oladi. Podsho Buvraxon unga oshiq bo‘lib, uning ismini aytishni taqiqladi. Xolbeka bilan No‘g‘ay shahzodasi Kuntug‘mish bir-birini tushda ko‘rdi; Xolbeka suratini sandiqda daryoga qo‘yib yubordi, sandiq Kuntug‘mishning qo‘liga tushdi. Kuntug‘mish Zangarga bordi, nardda yutqazgan Xolbeka bilan topishdi, ammo Buvraxonning odamlari ikkovini ushlab, jazoga hukm qildi.
Namunalar
Qisqacha: shahzoda mato sotuvchi qiyofasida Zangarga keladi, Xolbeka uni saroyga taklif qiladi va nardda yutqazadi. Buvraxon jallodlarini yuboradi; yashiringanlar xabarchilar orqali topilib, bog‘lab keltiriladi. Ularni xom teriga tikib, yovvoyi baytalning dumiga bog‘lab cho‘lga haydashadi; teri qurib qisadi, so‘ng bir quzg‘un uni cho‘qib ochadi. Ikkovi tashna, och bo‘lib olti kun yuradi va uch kundan keyin Mug‘ol tog‘iga yetadi.
Misol: cho‘lda Xolbeka kuchi qolmay, sevgilisiga uni tashlab ketishni iltimos qiladi. Kuntug‘mish esa manzil yaqin ekanini aytib, sevganini tashlab ketmaslikka so‘z beradi. Bu o‘rin uning vafodorligini ko‘rsatadi.
Sinfda faoliyat
Voqealarni tartib bilan raqamlang: a) sandiq daryoga qo‘yiladi; b) Kuntug‘mish nard o‘ynaydi; c) teriga tikib haydaladi; d) Mug‘ol tog‘iga yetishadi; e) Buvraxon ismni taqiqlaydi.
Mashq
1
Xolbeka bilan Xolmo‘min nega turmush qura olmaydi?
Ular shirxo‘ra: Xolmo‘minni Xolbekaning onasi emizgan.
2
Xolbekaning sharti nimadan iborat edi?
Sovchi u bilan nard o‘ynaydi: yutsa Xolbeka unga tegadi, yutqazsa jonidan ayriladi.
3
Kuntug‘mish Zangarga qanday yo‘l bilan va qanday qiyofada bordi?
Otasi bergan qirq yigit va qirq xachir zar bilan, mato sotuvchi (bazzoz) qiyofasida.
4
Buvraxon nega Xolbeka ismini aytishni taqiqlagan?
U Xolbekaga oshiq edi va ismi aytilmasa, sovchilar kelmay, qiz bir necha yildan keyin o‘ziga tegadi deb o‘ylagan.