Darslar 10–11 · 2 ta dars · S. Olim, S. Ahmedov, R. Qo‘chqorov. Adabiyot, 8-sinf: darslik-majmua, 1- va 2-qism. «G‘afur G‘ulom» nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2014 (qayta ishlangan uchinchi nashr)
10
Lutfiy
Darslik: 1-qism, 74–75-betlar
MaqsadLutfiyning hayoti, adabiy o‘rni va merosi haqida to‘g‘ri ma’lumot berish.
Yangi so‘zlar
malik ul-kalom · “king of words”, a title of honourdevon · collected poems of a poetzullisonayn · bilingual poetlirik shoir · lyric poet
Tushuntirish
Lutfiy XV asrning ikkinchi yarmigacha o‘tgan davrdagi eng mashhur o‘zbek lirik shoiri bo‘lib, zamondoshlari uni «malik ul-kalom» (so‘z podshosi) deb ulug‘lagan; ismiga «Mavlono» (ulug‘ ustod) so‘zi qo‘shib aytiladi. Alisher Navoiy uni ustozlaridan biri sanagan va «Majolis un-nafois»da uning turkiy devoni mashhur ekanini yozgan. Darslikda Lutfiyning yillari an’anaviy tarzda 1366–1465 deb berilgan; Navoiy uning 99 yoshida vafot etganini, qabri Hirot yaqinidagi Dehikanorda ekanini aytadi, shu sabab shoir Hirotda tug‘ilgan deyiladi, ammo «Lutfiyi Shoshiy» nomi Toshkentda tug‘ilgan bo‘lishi mumkinligini ham ko‘rsatadi. Uning turkiy devonidan 33 nusxa saqlangan; merosi 2774 baytdan ortiq, ularning 2086 tasi g‘azal, qolganlari qit’a, ruboiy, tuyuq va fard. «Gul va Navro‘z» dostoni uzoq vaqt Lutfiyniki deb kelingan, keyingi tadqiqotlar uni Haydar Xorazmiyniki ekanini ko‘rsatdi. 2006-yilda Dehikanordagi qabr aniqlanib, yangi maqbara qurildi.
Namunalar
Misol: Navoiy Lutfiyni boshqa o‘zbek shoirlaridan alohida ajratadi: faqat Lutfiygagina nozik did egalari uchun o‘qishga arzigulik bir necha matla’ bor, degan fikrni aytadi. Bu uning shuhratini ko‘rsatadi.
Misol: agar Lutfiy 1465-yilda vafot etgan bo‘lsa, Navoiy (1441-yilda tug‘ilgan) shunda 24 yoshda edi. Shuning uchun u Navoiyning yoshlikdagi ustozi sifatida tasavvur qilinadi.
Sinfda faoliyat
Lutfiy haqidagi 6 ta faktni «aniq» va «taxminiy» ustunlariga ajratib yozing (masalan, 99 yosh – Navoiy aytgan; Toshkentda tug‘ilgani – taxmin).
Mashq
1
Lutfiyga qanday sharafli unvon berilgan?
«Malik ul-kalom» – so‘z podshosi; ismiga «Mavlono» ham qo‘shilgan.
2
Lutfiyning turkiy devoni nechta nusxada saqlangan va merosi hajmi qancha?
33 nusxada; merosi 2774 baytdan ortiq.
3
«Gul va Navro‘z» kimning asari ekani aniqlandi?
Haydar Xorazmiyning.
4
Nega Lutfiyning tug‘ilgan joyi haqida ikki fikr bor?
Navoiy qabri Dehikanorda ekanini aytgani uchun Hirotda tug‘ilgan deyiladi; «Shoshiy» nisbasi esa Shosh (Toshkent)ga ishora qiladi.