Darslar 12–13 · 2 ta dars · S. Olim, S. Ahmedov, R. Qo‘chqorov. Adabiyot, 8-sinf: darslik-majmua, 1- va 2-qism. «G‘afur G‘ulom» nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2014 (qayta ishlangan uchinchi nashr)
12
Mustaqil o‘qish: Lutfiy g‘azallari
Darslik: 1-qism, 83–87-betlar
MaqsadG‘azalni mustaqil o‘qib tahlil qilish ketma-ketligini egallash va darslikdagi mustaqil g‘azallarni shu usulda o‘qish.
Yangi so‘zlar
mustaqil o‘qish · independent readingsoqiy · cupbearermay · wine (often a symbol)so‘roq shakli · question form
Tushuntirish
Mustaqil o‘qish uchun darslikda Lutfiyning yetti g‘azali berilgan: «Bu kechar jahonda, soqiy...», «Holiyokim, davri ishrattur...», «Haq ul kunkim, jamoling bor etibdur...», «Ne bo‘lursan» radifli, «Qilg‘ali» radifli, «Nozuklik ichra belicha yo‘q...» va «Suratingda xomayi sun‘ erdi...». Ularni quyidagi tartibda o‘qing: avval bayt sonini sanab, matla‘ va maqta‘ni toping; so‘ng qofiya va radifni ajrating; keyin har bir baytning ma’nosini o‘z so‘zingiz bilan yozing; so‘ngra timsol va san’atlarni (tazod, talmih, tashbeh) qidiring; oxirida g‘azal bir fikrga bo‘ysunadimi yoki baytlari mustaqilmi, deb o‘ylang. Mumtoz she‘riyatda «may», «soqiy» kabi so‘zlar ko‘pincha timsol bo‘lib keladi, shuning uchun ularni to‘g‘ridan-to‘g‘ri ichimlik deb tushunmang. Lutfiy g‘azallarida yor husni ta’rifi, ayriliq dardi va vafo talabi tez-tez uchraydi, «Ne bo‘lursan» va «Qilg‘ali» kabi g‘azallar esa radifi bilan ham ajralib turadi.
Namunalar
Misol: «Ne bo‘lursan» radifli g‘azalda har baytda shoir sevgilini pari, oy, sarv kabi go‘zal narsalarga qiyoslab, «ularga sen kim bo‘lasan?» deb ritorik savol beradi: ya’ni yor ulardan ham go‘zal. Shu sabab radif so‘roq, ammo maqtov ohangini beradi. «Qilg‘ali» radifli g‘azalda esa baytlar «...qilg‘ali» bilan tugaydi, ya’ni maqsad ma’nosini bildiradi.
Misol: tahlil rejasi: 1) 7 bayt; 2) matla‘ – birinchi bayt; maqta‘ – taxallus kelgan oxirgi bayt; 3) qofiya – oxirgi tovushlar, radif – undan keyingi takror; 4) mavzu – ishq yoki hayotdan zavq; 5) san’atlar – tazod, talmih, irsoli masal.
Sinfda faoliyat
Darslikdagi yettita g‘azaldan birini tanlab, yuqoridagi besh bosqich bo‘yicha yarim sahifa tahlil yozing. Matndan bir necha so‘zdan ortiq ko‘chirmang.
Mashq
1
G‘azalni mustaqil o‘qiganda birinchi bo‘lib nima qilinadi?
Bayt soni sanaladi, matla‘ va maqta‘ topiladi.
2
Qofiya va radifni qanday ajratamiz?
Qofiya – ohangdosh so‘zlar; radif – ulardan keyin takrorlanadigan so‘z yoki so‘zlar.
3
«May» va «soqiy» so‘zlari mumtoz she‘rda nima uchun shunchaki ichimlik va xizmatchi emas?
Chunki ular ko‘pincha ishq, ma’rifat va haqiqat kabi tushunchalarning timsoli bo‘lib keladi.
4
«Ne bo‘lursan» radifi g‘azalga qanday ohang beradi?
Ritorik so‘roq ohangini: shoir yorni go‘zal narsalarga qiyoslab, uning ulardan ham ortiqligini savol shaklida maqtaydi.