Darslar 12–13 · 2 ta dars · S. Olim, S. Ahmedov, R. Qo‘chqorov. Adabiyot, 8-sinf: darslik-majmua, 1- va 2-qism. «G‘afur G‘ulom» nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2014 (qayta ishlangan uchinchi nashr)
12
Mustaqil o‘qish: Lutfiy g‘azallari
Darslik: 1-qism, 83–87-betlar
MaqsadG‘azalni mustaqil o‘qib tahlil qilish ketma-ketligini egallash va darslikdagi mustaqil g‘azallarni shu usulda o‘qish.
Yangi so‘zlar
mustaqil o‘qish · independent readingsoqiy · cupbearermay · wine (often a symbol)so‘roq shakli · question form
Tushuntirish
Mustaqil o‘qish uchun darslikda Lutfiyning yetti g‘azali berilgan: «Bu kechar jahonda, soqiy...», «Holiyokim, davri ishrattur...», «Haq ul kunkim, jamoling bor etibdur...», «Ne bo‘lursan» radifli, «Qilg‘ali» radifli, «Nozuklik ichra belicha yo‘q...» va «Suratingda xomayi sun‘ erdi...». Ularni quyidagi tartibda o‘qing: avval bayt sonini sanab, matla‘ va maqta‘ni toping; so‘ng qofiya va radifni ajrating; keyin har bir baytning ma’nosini o‘z so‘zingiz bilan yozing; so‘ngra timsol va san’atlarni (tazod, talmih, tashbeh) qidiring; oxirida g‘azal bir fikrga bo‘ysunadimi yoki baytlari mustaqilmi, deb o‘ylang. Mumtoz she‘riyatda «may», «soqiy» kabi so‘zlar ko‘pincha timsol bo‘lib keladi, shuning uchun ularni to‘g‘ridan-to‘g‘ri ichimlik deb tushunmang. Lutfiy g‘azallarida yor husni ta’rifi, ayriliq dardi va vafo talabi tez-tez uchraydi, «Ne bo‘lursan» va «Qilg‘ali» kabi g‘azallar esa radifi bilan ham ajralib turadi.
bayt sonini sanang→matla‘ va maqta‘ni toping→qofiya va radifni ajrating→har bayt ma’nosini o‘z so‘zingiz bilan yozing→san’atlarni qidiring→g‘azal yaxlitmi?
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol
Yangi o‘yinning qoidasini o‘rganayotgan bola avval umumiy tushunadi, keyin tafsilotlarga o‘tadi. She’rni tahlil qilish ham shunday qadamli ish.
Kim ishlatadi
O‘qituvchilar, tahlilchilar va tadqiqotchilar murakkab matnni qadam-baqadam o‘rganadi.
Bugun sinab ko‘ring
Qisqa bir matnni uch qadamda o‘qing: umumiy ma’no, qiyin so‘zlar, o‘z fikringiz.
Namunalar
Misol: «Ne bo‘lursan» radifli g‘azalda har baytda shoir sevgilini pari, oy, sarv kabi go‘zal narsalarga qiyoslab, «ularga sen kim bo‘lasan?» deb ritorik savol beradi: ya’ni yor ulardan ham go‘zal. Shu sabab radif so‘roq, ammo maqtov ohangini beradi. «Qilg‘ali» radifli g‘azalda esa baytlar «...qilg‘ali» bilan tugaydi, ya’ni maqsad ma’nosini bildiradi.
Misol: tahlil rejasi: 1) 7 bayt; 2) matla‘ – birinchi bayt; maqta‘ – taxallus kelgan oxirgi bayt; 3) qofiya – oxirgi tovushlar, radif – undan keyingi takror; 4) mavzu – ishq yoki hayotdan zavq; 5) san’atlar – tazod, talmih, irsoli masal.
Sinfda faoliyat
Darslikdagi yettita g‘azaldan birini tanlab, yuqoridagi besh bosqich bo‘yicha yarim sahifa tahlil yozing. Matndan bir necha so‘zdan ortiq ko‘chirmang.
Mashq
1
G‘azalni mustaqil o‘qiganda birinchi bo‘lib nima qilinadi?
Bayt soni sanaladi, matla‘ va maqta‘ topiladi.
2
Qofiya va radifni qanday ajratamiz?
Qofiya – ohangdosh so‘zlar; radif – ulardan keyin takrorlanadigan so‘z yoki so‘zlar.
3
«May» va «soqiy» so‘zlari mumtoz she‘rda nima uchun shunchaki ichimlik va xizmatchi emas?
Chunki ular ko‘pincha ishq, ma’rifat va haqiqat kabi tushunchalarning timsoli bo‘lib keladi.
4
«Ne bo‘lursan» radifi g‘azalga qanday ohang beradi?
Ritorik so‘roq ohangini: shoir yorni go‘zal narsalarga qiyoslab, uning ulardan ham ortiqligini savol shaklida maqtaydi.