Darslar 1–2 · 2 ta dars · S. Olim, S. Ahmedov, R. Qo‘chqorov. Adabiyot, 8-sinf: darslik-majmua, 1- va 2-qism. «G‘afur G‘ulom» nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2014 (qayta ishlangan uchinchi nashr)
2
«Kuntug‘mish» dostoni haqida
Darslik: 1-qism, 9–13-betlar
MaqsadXalq dostonchiligi, baxshi va variant tushunchalarini bilish hamda «Kuntug‘mish»ning bosh qahramonlarini tanish.
Yangi so‘zlar
doston · folk epic (dastan)baxshi · bakhshi (singer-poet of dastans)variant · version of a workdo‘mbira · dombra (two-stringed instrument)
Tushuntirish
Xalq dostonlari xalqning tarixi, urf-odati va qadriyatlarini oynadek aks ettiradi. Ularni baxshi do‘mbira jo‘rligida kuylaydi va og‘izdan og‘izga o‘tib avloddan avlodga yetib kelgan. Shu sabab ustoz-shogird an’anasi paydo bo‘lgan, XV–XVI asrlarda esa yirik dostonchilik maktablari shakllangan. Bir doston ko‘p baxshidan yozib olingani uchun uning variantlari bor: «Kuntug‘mish»ning Ergash Jumanbulbul o‘g‘li, Bekmurod Jo‘raboy o‘g‘li, Nurmon Abduvoy o‘g‘li va Egamberdi Ollamurod aytgan nusxalari mavjud, darslikda birinchisi asos qilingan. Dostonchilik bugun ham yashaydi: baxshilar uni konsert zallarida va televideniyeda ijro etmoqda, 2000-yilda esa «Alpomish»ning ming yilligi keng nishonlandi.
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol
Bir xil rivoyatni ikki hikoyachi aytganda, asosiy voqea bir bo‘ladi, tafsilotlar esa farq qiladi. Og‘zaki aytilgan hikoya shunday yashaydi.
Kim ishlatadi
Hikoyachilar, folklor yig‘uvchilar va qo‘shiqchilar og‘zaki an’anani saqlaydi.
Bugun sinab ko‘ring
Eshitgan bir hikoyani o‘zingizcha yana bir kishiga aytib bering va nimani o‘zgartirib qo‘yganingizni payqang.
Namunalar
Misol: bir xil kuyni ikki sozanda chalsa, nota bir bo‘lsa-da, ohang ranglari boshqacha chiqadi; baxshilar aytgan variantlar ham asosiy voqea bir, so‘z va bezaklar boshqacha bo‘ladi.
Qahramon
Kim
Kuntug‘mish
shahzoda
Xolbeka
vazir Shoirning qizi
Buvraxon
Zangar podshosi
Azbarxo‘ja
karvonboshi
Gurkiboy, Mohiboy
egizak o‘g‘illar
Misol: «Kuntug‘mish»da shahzoda Kuntug‘mish No‘g‘ay podshosining yolg‘iz o‘g‘li, Xolbeka – Zangar vaziri Shoirning qizi, Buvraxon – Zangar podshosi, Azbarxo‘ja – karvonboshi, Gurkiboy va Mohiboy esa Kuntug‘mish bilan Xolbekaning egizak o‘g‘illari.
Sinfda faoliyat
Daftaringizga to‘rt ustun chizing: qahramon, yurti, kimligi, dostondagi o‘rni. Kuntug‘mish, Xolbeka, Buvraxon va Azbarxo‘jani to‘ldiring.
Mashq
1
Baxshi kim va u dostonni qanday ijro etadi?
Dostonchi-xalq ijodkori; u dostonni do‘mbira jo‘rligida, ba’zan nasr bilan, ba’zan kuylab aytadi.
2
Dostonning variantlari nima uchun ko‘p?
Chunki u og‘zaki aytilgan va har baxshi uni o‘z iste’dodiga qarab biroz o‘zgartirib aytgan, so‘ng turli baxshidan yozib olingan.
3
Darslikdagi «Kuntug‘mish» qaysi baxshi aytgan nusxaga asoslangan?
Ergash Jumanbulbul o‘g‘li aytgan nusxaga.
4
Dostonchilik an’anasi nega bugun ham yashab kelmoqda, deb o‘ylaysiz?
Chunki doston xalq ruhi va qadriyatlarini saqlaydi; baxshilar uni yangi sahnalarda ijro etib, yosh avlodga yetkazmoqda.