Darslar 1–2 · 2 ta dars · S. Olim, S. Ahmedov, R. Qo‘chqorov. Adabiyot, 8-sinf: darslik-majmua, 1- va 2-qism. «G‘afur G‘ulom» nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2014 (qayta ishlangan uchinchi nashr)
2
«Kuntug‘mish» dostoni haqida
Darslik: 1-qism, 9–13-betlar
MaqsadXalq dostonchiligi, baxshi va variant tushunchalarini bilish hamda «Kuntug‘mish»ning bosh qahramonlarini tanish.
Yangi so‘zlar
doston · folk epic (dastan)baxshi · bakhshi (singer-poet of dastans)variant · version of a workdo‘mbira · dombra (two-stringed instrument)
Tushuntirish
Xalq dostonlari xalqning tarixi, urf-odati va qadriyatlarini oynadek aks ettiradi. Ularni baxshi do‘mbira jo‘rligida kuylaydi va og‘izdan og‘izga o‘tib avloddan avlodga yetib kelgan. Shu sabab ustoz-shogird an’anasi paydo bo‘lgan, XV–XVI asrlarda esa yirik dostonchilik maktablari shakllangan. Bir doston ko‘p baxshidan yozib olingani uchun uning variantlari bor: «Kuntug‘mish»ning Ergash Jumanbulbul o‘g‘li, Bekmurod Jo‘raboy o‘g‘li, Nurmon Abduvoy o‘g‘li va Egamberdi Ollamurod aytgan nusxalari mavjud, darslikda birinchisi asos qilingan. Dostonchilik bugun ham yashaydi: baxshilar uni konsert zallarida va televideniyeda ijro etmoqda, 2000-yilda esa «Alpomish»ning ming yilligi keng nishonlandi.
Namunalar
Misol: bir xil kuyni ikki sozanda chalsa, nota bir bo‘lsa-da, ohang ranglari boshqacha chiqadi; baxshilar aytgan variantlar ham asosiy voqea bir, so‘z va bezaklar boshqacha bo‘ladi.
Misol: «Kuntug‘mish»da shahzoda Kuntug‘mish No‘g‘ay podshosining yolg‘iz o‘g‘li, Xolbeka – Zangar vaziri Shoirning qizi, Buvraxon – Zangar podshosi, Azbarxo‘ja – karvonboshi, Gurkiboy va Mohiboy esa Kuntug‘mish bilan Xolbekaning egizak o‘g‘illari.
Sinfda faoliyat
Daftaringizga to‘rt ustun chizing: qahramon, yurti, kimligi, dostondagi o‘rni. Kuntug‘mish, Xolbeka, Buvraxon va Azbarxo‘jani to‘ldiring.
Mashq
1
Baxshi kim va u dostonni qanday ijro etadi?
Dostonchi-xalq ijodkori; u dostonni do‘mbira jo‘rligida, ba’zan nasr bilan, ba’zan kuylab aytadi.
2
Dostonning variantlari nima uchun ko‘p?
Chunki u og‘zaki aytilgan va har baxshi uni o‘z iste’dodiga qarab biroz o‘zgartirib aytgan, so‘ng turli baxshidan yozib olingan.
3
Darslikdagi «Kuntug‘mish» qaysi baxshi aytgan nusxaga asoslangan?
Ergash Jumanbulbul o‘g‘li aytgan nusxaga.
4
Dostonchilik an’anasi nega bugun ham yashab kelmoqda, deb o‘ylaysiz?
Chunki doston xalq ruhi va qadriyatlarini saqlaydi; baxshilar uni yangi sahnalarda ijro etib, yosh avlodga yetkazmoqda.