Sof va vazifadosh bog‘lovchilar
Ko‘makchilarda bo‘lgani kabi, bog‘lovchilar ham sof va vazifadosh bo‘ladi. Sof bog‘lovchilar boshqa hech qanday vazifada ishlatilmaydi, ular faqat bog‘laydi: va, ammo, lekin, biroq. Vazifadosh bog‘lovchilar esa gapga qarab turli vazifani bajaradi: bir gapda bog‘lovchi, boshqasida ko‘makchi, yuklama yoki modal so‘z bo‘lishi mumkin. Masalan, «Lola bilan Gulnora rasm chizdi» gapida «bilan» «va» o‘rnida kelgan bog‘lovchi, «Bo‘yoq bilan chizdi» gapida esa vosita bildiruvchi ko‘makchi. «Ham» takrorlanib kelsa bog‘lovchi bo‘ladi (Choy ham, non ham tayyor), yolg‘iz kelib ta’kid bildirsa — yuklama (Ukam ham keldi).
| Gap | «bilan» |
|---|---|
| Lola bilan Gulnora rasm chizdi. | bog‘lovchi (= va) |
| Bo‘yoq bilan chizdi. | ko‘makchi |
Xabarda «Gul bilan ko‘chat yetib keldi» va «Cho‘tka bilan bo‘yadi» yozilgan. Birinchi gapda «bilan» ikki narsani bog‘laydi, ikkinchisida vosita bildiradi; ma’no gapga qarab aniqlanadi.
Muharrirlar so‘zning gapdagi vazifasini tekshiradi, tarjimonlar ma’noni ajratadi, dasturchilar matn tahlil dasturlarini yaratadi.
Bir so‘zni ikki xil vazifada ishlatib, ikkita gap yozing va farqni tushuntiring.
«Bilan» qaysi vazifada?: o‘qituvchi gaplar aytadi, siz «bilan» ning ko‘makchi yoki bog‘lovchi ekanini ayting.