ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Texnologiya

Harakat uzatish, tokarlik stanogi va bosim bilan ishlov

Darslar 13–16 · 4 ta dars · Sh. Sharipov, N. Muslimov, O‘. Tolipov, Q. Abdullayeva, O. Qo‘ysinov, V. Sattorov, S. Ahmadaliyev, M. Mo‘minova. Mehnat ta’limi, 5-sinf. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2015
13

Qismlardagi kuch-harakatning uzatilishi

Darslik: 24-bet
MaqsadMashinalarda harakat uzatish turlarini (tishli, reykali, tasmali, zanjirli) farqlash.
Yangi so‘zlar
uzatma · drive (transmission)tishli uzatma · gear drivereykali uzatma · rack-and-pinion drivetasmali uzatma · belt drive
Tushuntirish

Aylanma harakatni bir valdan ikkinchisiga uzatish uchun tishli g‘ildiraklar va yulduzchalar ishlatiladi. Eng ko‘p tarqalgani silindrsimon va konussimon tishli uzatmalardir. Aylanma harakatni ilgarilanma harakatga aylantirish kerak bo‘lsa, bir-biriga tishlashtirilgan tishli g‘ildirak va tishli reykadan iborat reykali uzatma qo‘llanadi. Aylanma harakatni masofaga uzatish uchun tasmali yoki zanjirli uzatmalar ishlatiladi; ular ikkita shkiv (yoki yulduzcha) va tasma yoki zanjirdan iborat. Tasmali uzatma parmalash, tokarlik, frezalash stanoklarida keng qo‘llanadi. Velosipedda esa zanjirli uzatma bor: pedal yulduzchasi zanjir orqali orqa g‘ildirakni aylantiradi.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Eski devor soatida bir nechta tishli g‘ildirak bir-biriga ulanib, strelkalarni turli tezlikda aylantiradi. Bitta g‘ildirak aylansa, unga tishlari tekkan boshqasi ham aylanadi.

Kim ishlatadi

Soatsoz, velosiped ustasi va avtomexanik harakatni bir qismdan boshqasiga uzatuvchi tishli yoki zanjirli uzatmalar bilan ishlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Kitob yoki telefondagi soat mexanizmi rasmiga qarab, tishli g‘ildiraklardan nechtasini ko‘rishingizni sanang.

Namunalar
Parmalash stanogining motori shkiv va tasma orqali shpindelni aylantiradi.
Reykali uzatmada g‘ildirak aylansa, reyka to‘g‘ri chiziqda suriladi.
Sinfda faoliyat

Model: bir xil kartondan ikkita tishli g‘ildirak (tishlari 12 ta) chizib kesib (kattalar kesadi), ularni qalin kartonga qog‘oz «o‘q»lar bilan (to‘g‘nog‘ich va mixsiz) mahkamlab, bir-biriga tishlashtirib aylantiring. Bir g‘ildirakni o‘ngga aylantirsangiz, ikkinchisi qaysi tomonga aylanadi? Kuzating va yozing. O‘tkir narsalarsiz bajariladi.

Mashq
1
Harakat uzatishning qanday turlarini bilasiz?
2
Reykali uzatma aylanma harakatni nimaga aylantiradi?
3
Velosipedda qaysi uzatma ishlatiladi?
4
Nima uchun masofaga harakat uzatishda tishli g‘ildirak emas, tasma yoki zanjir qulay?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliUstozlar kuniga sovg‘a missiyasiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →