Qismlardagi kuch-harakatning uzatilishi
Aylanma harakatni bir valdan ikkinchisiga uzatish uchun tishli g‘ildiraklar va yulduzchalar ishlatiladi. Eng ko‘p tarqalgani silindrsimon va konussimon tishli uzatmalardir. Aylanma harakatni ilgarilanma harakatga aylantirish kerak bo‘lsa, bir-biriga tishlashtirilgan tishli g‘ildirak va tishli reykadan iborat reykali uzatma qo‘llanadi. Aylanma harakatni masofaga uzatish uchun tasmali yoki zanjirli uzatmalar ishlatiladi; ular ikkita shkiv (yoki yulduzcha) va tasma yoki zanjirdan iborat. Tasmali uzatma parmalash, tokarlik, frezalash stanoklarida keng qo‘llanadi. Velosipedda esa zanjirli uzatma bor: pedal yulduzchasi zanjir orqali orqa g‘ildirakni aylantiradi.
Eski devor soatida bir nechta tishli g‘ildirak bir-biriga ulanib, strelkalarni turli tezlikda aylantiradi. Bitta g‘ildirak aylansa, unga tishlari tekkan boshqasi ham aylanadi.
Soatsoz, velosiped ustasi va avtomexanik harakatni bir qismdan boshqasiga uzatuvchi tishli yoki zanjirli uzatmalar bilan ishlaydi.
Kitob yoki telefondagi soat mexanizmi rasmiga qarab, tishli g‘ildiraklardan nechtasini ko‘rishingizni sanang.
Model: bir xil kartondan ikkita tishli g‘ildirak (tishlari 12 ta) chizib kesib (kattalar kesadi), ularni qalin kartonga qog‘oz «o‘q»lar bilan (to‘g‘nog‘ich va mixsiz) mahkamlab, bir-biriga tishlashtirib aylantiring. Bir g‘ildirakni o‘ngga aylantirsangiz, ikkinchisi qaysi tomonga aylanadi? Kuzating va yozing. O‘tkir narsalarsiz bajariladi.